Spiritual Life

आजचा माणूस चुकतो कमी, पण अपराधभावात जास्त जगतो. हा अपराधभाव नैतिकतेतून नाही, तो कर्तृत्वबुद्धीतून जन्मतो. उपनिषद इथे थेट प्रश्न विचारतात— कर्ता कोण? १. अपराधभावाचा मूळ स्रोत : “मी करतो” जेव्हा माणूस म्हणतो— “मी करतो” तेव्हा तो दोन गोष्टी स्वीकारतो— 1. यशाचं श्रेय माझं 2. अपयशाचं पापही माझंच यातूनच अपराधभाव निर्माण होतो. उपनिषद सांगतात— कृती घडते, कर्ता भासतो. जिथे कर्तृत्वाचा भास तुटतो, तिथे अपराधभाव उरत नाही. २. चूक आणि अपराध : उपनिषदात्मक फरक उपनिषद चूक नाकारत नाहीत. ते अपराधभाव नाकारतात. चूक = अज्ञानातून झालेली विसंगती अपराध = “मीच कर्ता आहे” हा अहंकार होता-केंद्रित माणूस म्हणतो— चूक झाली; मला शिकायचं आहे. तो म्हणत नाही— मी वाईट आहे. हीच खरी मुक्ती आहे. ३. जबाबदारी विरुद्ध अपराधभाव होता-केंद्रित दृष्टी जबाबदारी सोडत नाही, फक्त अपराधभाव सोडते. उपनिषदात्मक सूत्र—  जबाबदारी स्वीकारा, पण कर्तृत्वाचा भार उचलू नका. म्हणून— चूक दुरुस्त केली जाते पण स्वतःला छळलं जात नाही. ४. सेवा करणाऱ्याचा अपराधभाव आज सेवा करणारे लोक सर्वाधिक अपराधभावात असतात— डॉक्टर : “मी वाचवू शकलो नाही” ...

उपनिषद माणसाला पळून जायला सांगत नाहीत. ते म्हणतात—  जगात राहा, पण करता असल्याचा अभिमान सोडा. होता-केंद्रित माणूस दिनचर्येतूनच यज्ञ जगतो. १. सकाळ : कर्तृत्वाचा विसर्जन होता-केंद्रित माणसाची सकाळ ध्येययादीने सुरू होत नाही, ती स्मरणाने सुरू होते. “आज माझ्यातून जे काही घडेल, त्याचा कर्ता मी नाही.” हे मंत्रपठण नाही, ही दृष्टीची मांडणी आहे. शरीर उठतं, श्वास चालतो, मन जागं होतं— इथेच तो ओळखतो : होता आधीच कार्यरत आहे. २. स्वच्छता, स्नान : देह = यज्ञकुंड स्नान करताना तो असा विचार करत नाही की देह शुद्ध करतो आहे. तो जाणतो—  देह हे यज्ञकुंड आहे; शुद्धी म्हणजे यज्ञाची तयारी. या टप्प्यावर तो देहाचा मालक नसतो, तो देहाचा रक्षक असतो. ३. अन्न : उपभोग नव्हे, प्रसाद होता-केंद्रित माणूस जेवणाकडे हक्क म्हणून पाहत नाही. तो खाताना जाणतो— अन्न माझ्यासाठी नाही, माझं शरीर अन्नासाठी आहे. अन्न वाया जात नाही. अन्नावर तक्रार होत नाही. कारण अन्न म्हणजे—ब्रह्माचा स्थूल स्पर्श. ४. कामावर जाताना : “मी कामाला जात नाही” तो म्हणत नाही— मी कामावर जातो आहे. तो म्हणतो—  होता मला एका वेदीकडे नेत आहे. ...

उपनिषद कधीच असं म्हणत नाहीत की संपूर्ण जग आधी बदला, मग तू बदलेल. उलट ते म्हणतात— एक होता जागा झाला की एक यज्ञ सुरू होतो. होता-केंद्रित समाज क्रांतीतून येत नाही; तो प्रयोगातून जन्माला येतो. १. सुरुवात व्यवस्था बदलून नाही, दृष्टी बदलून आजची सर्वात मोठी अडचण ही आहे की आपण होता-केंद्रित प्रयोग व्यवस्थेवर लादायचा प्रयत्न करतो. उपनिषद सांगतात— व्यवस्था आधी बदलत नाही, कर्तृत्वबुद्धी आधी विरघळते. पहिला प्रयोग—  “हे काम मी करत नाही; माझ्यातून घडत आहे.” हे वाक्य रोज स्वतःला आठवण करून देणं हा पहिला आणि सर्वात मूलभूत प्रयोग आहे. २. श्रमाच्या मोबदल्यात भाव बदलण्याचा प्रयोग आज मजुरी टाळता येणार नाही. पण भाव बदलता येतो. उदा. डॉक्टर फी घेतो, पण फीला अंतिम सत्य मानत नाही शिक्षक पगार घेतो, पण शिक्षण नोकरी मानत नाही कारागीर काम विकतो, पण आत्मा विकत नाही प्रयोग असा—  मोबदला स्वीकारा, पण श्रम विकल्याचा भाव स्वीकारू नका. हे सूक्ष्म आहे, पण क्रांतिकारी आहे. ३. कुटुंब : पहिली प्रयोगशाळा होता-केंद्रित समाजाची सुरुवात राज्यापासून नाही, घरापासून होते. प्रयोग— घरातल्या कामाला काम म्हणू नका आई...

उपनिषद मानवाला भोक्ता मानत नाहीत, ना त्याला उत्पादक मानतात. उपनिषद मानवाला होता-माध्यम मानतात. जेव्हा समाजाची रचना “मी करतो” या अहंकाराभोवती होते, तेव्हा भांडवलवाद जन्माला येतो. जेव्हा रचना “होता करतो” या साक्षीभावावर उभी राहते, तेव्हा समाज यज्ञरूप होतो. १. मूलभूत तत्त्व : कर्तृत्वाचा विसर्जन होता-केंद्रित समाजाचं पहिलं सूत्र— कर्तृत्व माझं नाही; कृत्य माझ्यातून घडतं. या दृष्टीने श्रम हा माल नाही, सेवा हा व्यवहार नाही, आणि जीवन हा उद्योग नाही. माणूस स्वतःला स्वामी नव्हे, ऋत्विज मानतो. २. अन्नव्यवस्था : अन्न = ब्रह्म उपनिषद सांगतात— अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात्. म्हणून— अन्न व्यापाराची वस्तू नसते अन्न साठवण्याचा अधिकार नसतो अन्न नफा देत नाही; ते जीवन देतं शेती ही उद्योग नसून महायज्ञ असतो. शेतकरी उत्पादक नसतो; तो अन्नयज्ञाचा होता असतो. समाजाचं कर्तव्य— अन्नयज्ञ करणाऱ्याला सांभाळणं. ३. श्रमव्यवस्था : मजुरी नाही, सहभाग होता-केंद्रित समाजात कोणीही ‘कामावर’ नसतो; सर्वजण यज्ञात सहभागी असतात. वैद्य उपचार करत नाही; तो प्राणयज्ञ करतो शिक्षक शिकवत नाही; तो बोधयज्ञ करतो कारागीर बनवत नाही;...

उपनिषदांचा जीवनदृष्टीकोन यज्ञकेंद्रित आहे. जीवन म्हणजे उपभोग नव्हे, जीवन म्हणजे अर्पणाचा प्रवाह. परंतु ज्या क्षणी यज्ञाचा विसर पडतो, त्या क्षणी भांडवलवादाचा जन्म होतो. भांडवलवाद ही केवळ आर्थिक व्यवस्था नाही; तो यज्ञभंगाचा तात्त्विक परिणाम आहे. १. यज्ञातून ‘मी’चा उदय उपनिषद सांगतात— कृती करणारा होता आहे. अहंकार केवळ साधन आहे. भांडवलवाद इथेच पहिला छेद घालतो. तो म्हणतो— “मी श्रम करतो.” “मी निर्माण करतो.” “माझा नफा.” या ‘मी’च्या उदयानंतर यज्ञ संपतो. कारण यज्ञात ‘मी’ नसतो; तिथे फक्त अर्पण असतं. २. श्रमाचा बाजारभाव : आत्म्याची अवहेलना श्रम जेव्हा यज्ञातून बाहेर पडतो, तेव्हा तो वस्तू बनतो. वस्तू झाली की— मोजमाप येतं किंमत ठरते सौदेबाजी सुरू होते मग डॉक्टरचा हात, शिक्षकाचं ज्ञान, आईची काळजी— सर्व काही रेटकार्डमध्ये बसतं. उपनिषदांच्या दृष्टीने ही आत्म्याची अवहेलना आहे. कारण आत्मशक्ती अमेय आहे. अमेयाला किंमत लावणं म्हणजे असत्याला सत्य मानणं. ३. नफ्याचा यज्ञ : उलटी यज्ञसंरचना वैदिक यज्ञात— स्वार्थ जळतो, विश्व पोसतं. भांडवलवादी यज्ञात— विश्व जळतं, स्वार्थ फोफावतो. म्हणूनच भांडवलवादात अ...

उपनिषद मानवजीवनाकडे तुटक घटकांमधून पाहत नाहीत. ते जीवनाला यज्ञरूप प्रवाह मानतात. या प्रवाहात तीन तत्त्वे अविभाज्य आहेत—अन्न, श्रम आणि यज्ञ. आज आपण या तिन्ही गोष्टी वेगळ्या केल्या आहेत; उपनिषदांनी मात्र त्यांना एकच सत्य मानलं आहे. १. अन्न : अस्तित्वाचं मूळ उपनिषद सांगतात— अन्नाद्भवन्ति भूतानि. संपूर्ण सृष्टी अन्नावर उभी आहे. पण अन्न म्हणजे फक्त पोटभर भरण्याची वस्तू नाही. अन्न म्हणजे जीवनशक्तीचा स्थूल अवतार. अन्न नसेल तर देह नाही, देह नसेल तर श्रम नाही, आणि श्रम नसेल तर यज्ञ नाही. म्हणून अन्न ही केवळ वस्तू नाही; ते ब्रह्माचं पहिलं रूप आहे. २. श्रम : अन्नाचा प्रवाह चालू ठेवणारी शक्ती अन्न स्वतःहून निर्माण होत नाही. ते यज्ञातून उत्पन्न होतं— आणि यज्ञ श्रमांशिवाय घडत नाही. पण उपनिषद इथेच थांबत नाहीत. ते विचारतात—श्रम करणारा कोण? हात काम करतो, डोळे पाहतात, मेंदू विचार करतो— पण या सर्वांच्या मागे जो प्रेरक आहे, तो होता आहे. म्हणून श्रम हे मुळात देहाचे नसतात; ते आत्मशक्तीचे असतात. याच कारणामुळे श्रमाला मालकी देता येत नाही. जे आपलं नाही, त्याची किंमत कशी करणार? आजचा माणूस म्हणतो— “म...

उपनिषदांचा मूलभूत प्रश्न असा आहे—कृती करणारा कोण? शरीर चालतं, हात काम करतो, बुद्धी निर्णय घेते; पण उपनिषद सांगतात की या सर्वांच्या मागे जो चेतनकर्ता आहे, तो होता आहे. हा होता म्हणजे देह नाही, मन नाही, बुद्धी नाही; तो आत्मशक्ती आहे. यज्ञ चालतो कारण होता आहे. आणि म्हणूनच सर्व श्रम हे मुळात होता-आधारित आहेत. होता कधी म्हणत नाही—हे श्रम माझे आहेत. तो फक्त अर्पण करतो. त्यामुळे श्रम हे स्वामित्वाची वस्तू ठरत नाहीत; ते यज्ञातील आहुती ठरतात. जे मोजता येतं, त्यालाच मूल्य असतं. परंतु होता अमेय आहे. अमेयाच्या श्रमाचं मूल्य कसं मोजणार? एखादा माणूस आजारी असताना दुसरा माणूस रात्रभर जागून त्याची सेवा करतो—तेव्हा त्या जागरणाचं मूल्य काय? पाचशे रुपये? पाच हजार? नाही. ती सेवा श्रम नाही; ती यज्ञकृती आहे. त्याला दिलं जाणारं काही असेल तर ते मोबदला नसतो—ते कृतज्ञतेचं अर्पण असतं. म्हणूनच आपल्या परंपरेत त्याला दक्षिणा म्हटलं गेलं. दक्षिणा म्हणजे श्रमाची किंमत नव्हे; दक्षिणा म्हणजे—तू माझ्या जीवनयज्ञात सहभागी झाला आहेस, म्हणून मी तुला ऋण मानतो. गुरु, वैद्य, ब्राह्मण, कुंभार—हे सारे यज्ञकर्ते होते. ...

उपनिषद सांगतात: शरीरातील सर्व क्रिया होता—आत्मिक आत्मशक्तीमुळे घडतात. आत्मशक्तीच्या श्रमाचं मूल्य करता येत नाही; कारण त्याची किंमत मोजण्याचं मापच अस्तित्वात नाही. सेवा, प्रेम, काळजी, गुरु-कृपा — यांना मजुरी नसते; ती दक्षिणा असते. मजुरी म्हणजे श्रमाची किंमत; दक्षिणा म्हणजे कृतज्ञतेचा भाव. एकेकाळी कुंभार, ब्राह्मण, वैद्य हे ‘आपलेच’ मानले जात; त्यांच्या श्रमाला बाजारभाव नव्हता. आज मात्र डॉक्टर, वकील, शिक्षक—सर्वांची किंमत ठरवली जाते; ही अवैदिक, अशास्त्रीय समाजरचना आहे. आईच्या श्रमाचं मूल्य करता येत नाही, तसंच समाजातील कोणत्याही आत्मिय श्रमाचंही करता येणार नाही. श्रम माणसाचे नसून भगवंताचे आहेत—माणूस फक्त माध्यम आहे. म्हणूनच ‘श्रम माझे आहेत’ हा दावा उपनिषदांना मान्य नाही. हा विचार तात्काळ आचरणात येणार नाही; पण तो रुजला तर भविष्यात समाज श्रममूल्याच्या पलीकडे जाईल.

उपनिषद स्पष्ट सांगतात की मानवी शरीरात ज्या शक्तीमुळे सर्व क्रिया घडतात ती होता—आत्मिक आत्मशक्ती आहे. या शक्तीच्या श्रमाचं मूल्य करता येत नाही. कारण मूल्य मोजायला जे माप लागतं, ते इथेच अपुरं पडतं. एखादा माणूस आजारी असताना रात्रभर जागून त्याची सेवा करणाऱ्याला आपण पाचशे रुपये देऊ शकतो; पण ते श्रमाचं मूल्य नसतं—तो प्रेमभाव असतो. गुरु आपल्याला जीवन घडवतात; त्यांना पगार देता येत नाही, म्हणूनच दक्षिणा दिली जाते. दक्षिणा आणि मजुरी यातला फरक केवळ शब्दांचा नाही, तर दृष्टीकोनाचा आहे. एकेकाळी समाजात कुंभारालाही सन्मानाने दिलं जायचं. कारण त्याच्या श्रमाचं मूल्य करता येत नाही, ही जाणीव समाजाला होती. ‘तू आमच्याच घरातला आहेस’ हा भावच त्या व्यवस्थेचा पाया होता. आज मात्र आपण सहज विचारतो—‘तुझी किंमत किती?’ डॉक्टर, वकील, शिक्षक यांच्याही श्रमाला बाजारभाव लावला जातो. ही व्यवस्था उपनिषदांना मान्य नाही. ही समाजरचना अवैदिक आहे, तत्त्वज्ञानाधिष्ठित नाही. आई जेव्हा जेवण बनवते, तेव्हा तिच्या श्रमाचं मूल्य करता येत नाही. तीस रुपये देऊन आपण त्या ऋणातून मुक्त होत नाही. म्हणूनच कुटुंबव्यवस्था ही केवळ साम...

१. श्रमाचा मालक : व्यक्ती की व्यवस्था? आज आपण गृहित धरतो की श्रमाचा मालक = श्रम करणारा. पण प्रत्यक्ष व्यवहारात काय घडतं? श्रम मी करतो किंमत बाजार ठरवतो.  अन्न, प्रतिष्ठा, सुरक्षितता व्यवस्था ठरवते.  म्हणजेच श्रम माझे असले तरी श्रमाचं फळ माझ्या मालकीचं राहत नाही. इथेच “श्रमाचा मालक कोण?” हा प्रश्न उभा राहतो. उत्तर असं निघतं की — श्रमाचा मालक व्यक्ती नसून बाजार आणि समाजमान्यता आहे. हीच विसंगती माणसाला आतून पोखरते. २. अकर्मण्यतेची भीती आणि तिचं उत्तर यात नेमके असे म्हणता येईल- श्रमाचं मूल्य उडवलं तर अकर्मण्यता भूषण बनेल, ही भीती रास्त आहे. पण उपनिषद आणि भारतीय परंपरा इथे एक वेगळाच आधार देतात : श्रम हक्कासाठी नाही, कर्तव्य म्हणून श्रम मोबदल्यासाठी नाही, जीवननिष्ठेसाठी म्हणूनच कर्तव्य, ड्युटी, जबाबदारी हे शब्द केंद्रस्थानी येतात. जिथे श्रमाचं प्रेरणास्थान बाहेर नसून आत असतं. महान चरित्रांचं महत्त्व इथेच आहे — ते प्रणाली बदलत नाहीत, पण माणसाच्या अंतःप्रेरणा जाग्या करतात. ३. आनन्योश्रयाचा दोष : अर्थशास्त्राची उघडी नस  उदाहरण अत्यंत मार्मिक आहे. श्रमाचं मूल्य कशावर? →...

     आजचा मूलभूत गृहितक असा आहे : श्रम → मोबदला → अन्न → जीवन यात जीवन हे शेवटी येतं. उपनिषद मात्र हे उलटं मांडतात : अस्तित्व → जीवन → अन्न → श्रम इथेच ‘होता’चं तत्त्वज्ञान फटका मारतं. उपनिषद सांगतात— अन्नं ब्रह्म, पण त्याही आधी सांगतात— अहं ब्रह्मास्मि, अस्ति. म्हणजे माणूस आधी आहे. तो आहे म्हणूनच तो खातो, जगतो, श्वास घेतो. तो श्रम करतो म्हणून तो नाही. आज आपण असं मानतो की “मी श्रम केला नाही तर मला अन्न मिळण्याचा अधिकार नाही.” पण उपनिषद विचारतात—  “तू जन्माला यायच्या आधी कोणता श्रम केला होतास?” “गर्भात असताना अन्न कोणत्या करारावर मिळत होतं?" तिथे कोणतं बाजारमूल्य नव्हतं. कोणती मागणी–पुरवठा नव्हती. तिथे केवळ अस्तित्वावर आधारित पोषण होतं. श्रमांची मालकी—भ्रम कुठे आहे? तुमचं चित्राचं उदाहरण अतिशय बोलकं आहे. तिथे एक कठोर सत्य उघड होतं : श्रम माझे असतात, पण त्यांची किंमत माझी राहत नाही. बाजार ठरवतो. लोक ठरवतात. मर्जी ठरवते. म्हणजेच, माझं अन्न माझ्या हातात राहत नाही— ते स्वीकृतीवर अवलंबून राहतं. हीच खरी गुलामी आहे. शरीराने गुलाम असणं वेगळं, पण अन्नाच्या हक्कासाठ...

अन्न हे केवळ पोटासाठी नाही; ते माणसाच्या आत्मस्थितीचं प्रतिबिंब असतं. ज्या अन्नावर माणूस जगतो, त्यावरून त्याची स्वातंत्र्याची पातळी ठरते. परावलंबी अन्न माणसाला तृप्त करत नाही; ते त्याला बांधून ठेवतं. श्रम हा अन्नाचा मार्ग आहे; पण श्रमच जर जीवनाचं अंतिम सत्य ठरलं, तर माणूस यंत्र बनतो. सर्व विचारधारा इथेच थांबतात— किती श्रम, किती अन्न. पण का श्रम? हा प्रश्न त्या टाळतात. चेतना हा प्रश्न विचारते. ती माणसाला आठवण करून देते— मी फक्त श्रम करणारा देह नाही; मी श्रमाला दिशा देणारी सत्ता आहे. अन्न, श्रम आणि चेतना— ही तीन वेगळी तत्त्वे नाहीत; ही जीवनाची एकच अखंड प्रवाहरेषा आहे. अन्न देह टिकवतं, श्रम समाज उभा करतो, आणि चेतना माणूस घडवते. जेव्हा अन्न श्रमावर पूर्ण अवलंबून राहतं आणि श्रम चेतनेपासून तुटतो, तेव्हा समाज समृद्ध दिसतो पण मनुष्य आतून दरिद्री होतो. राजेशाही असो, भांडवलवाद असो वा साम्यवाद— या सगळ्यांनी अन्न आणि श्रम यांचं व्यवस्थापन केलं; पण चेतनेला व्यवस्थेत बसवता आलं नाही. कारण चेतना मोजमापात बसत नाही. ती कायद्याने बांधता येत नाही. ती भीतीने चालत नाही. विनाश्रम अन्न ही आळशीपणाच...

राजा गेला, पण स्वामित्व गेलं नाही. देवाचा अंश म्हणवणारा राजा उतरला; चलनाचा देव उभा राहिला. कायदा त्याचा मंत्र झाला आणि माणूस पुन्हा वेदीवर उभा राहिला—यावेळी यज्ञासाठी नव्हे, तर उपजीविकेसाठी. भांडवलवाद आला. डोळे दिपले. त्या दिपण्यातून भौतिकवाद जन्माला आला. मार्क्स आणि लेनिन हे व्यक्ती नव्हे; ते त्या दृष्टीचे प्रवक्ते होते. राजेशाही कोसळली, सरंजामशाही विरली; पण माणूस मुक्त झाला नाही—तो व्यवस्थेचा अन्न बनला. प्रश्न राहिला—माणसाचं काय? या विचारधारांकडे उत्तर नाही. माणूस समाजाची मिळकत ठरला. विनाश्रम अन्न पाप ठरलं. श्रम किती, अन्न किती—याचं मोजमाप सुरू झालं. जीवन गणितात बसलं; चेतना बाजूला पडली. जे वेगाने उगवतं, ते वेगाने नष्ट होतं— हा ऋताचा नियम आहे. मेथी लवकर उगवते; वड हळू वाढतो. भांडवलवाद वडासारखा रुजला; साम्यवाद मेथीसारखा उगवला. त्याचं आयुष्यही तितकंच क्षणभंगुर असणं स्वाभाविक आहे. माणूस शिकारी होता, शेतकरी झाला, कारखानदार बनला— आणि अचानक ‘कॉम्रेड’ झाला. ही साधना नव्हे; ही उडी आहे. उडीमध्ये स्थैर्य नसतं, केवळ वेग असतो. आज मालकी संस्थांची अनेक रूपं उभी आहेत. एक मोडली तरी दुसरी उ...

राजेशाही संपल्यानंतर माणूस मुक्त झाला नाही; त्याची गुलामी केवळ रूप बदलून आली. चलनव्यवस्थेवरील मालकी राष्ट्राकडे गेली आणि कायद्याची गुलामी जन्माला आली. भांडवलवाद वाढला, विकास झाला; पण त्याच वेगाने त्याचे दोषही उघडे पडले. या अस्वस्थतेतून मार्क्स–लेनिनचा ऐतिहासिक भौतिकवाद उभा राहिला आणि त्याला वैचारिक मान्यता मिळाली. मात्र प्रश्न तोच राहिला—माणसाचं काय? राजेशाही आणि सरंजामशाही नाहीशा झाल्या; पण प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःच्या पोटासाठी नव्या सत्तेची गुलामगिरी स्वीकारावी लागली. माणूस समाजाची ‘मिळकत’ ठरला. विनाश्रम अन्न या विचारधारेला मान्य नाही. श्रम करणाऱ्याला किती जगू द्यायचं, याचंच गणित ती मांडते. मान्य आहे—या विचारधारांनी भौतिक प्रगतीला गती दिली. पण त्या दीर्घकाळ टिकतील, याची खात्री नाही. जे वेगाने उगवतं, ते वेगाने नष्ट होतं—हा सृष्टीचा नियम आहे. भांडवलवाद संथपणे रुजला; साम्यवाद झपाट्याने उभा राहिला. म्हणून त्याचं पतनही तितकंच जलद होणं अशक्य नाही. माणूस शिकारी होता, शेतकरी झाला, कारखानदार बनला—आणि अचानक ‘कॉम्रेड’ झाला. ही उडी पायरीपायरीने नाही, तर उचकावणारी आहे. म्हणूनच कॉम्रेड...

राजाची मालकी संस्था नष्ट झाल्यानंतर एक नवी मालकी संस्था उभी राहिली—ती म्हणजे चलनव्यवस्थेवरील मालकी. ही मालकी राष्ट्राच्या हातात गेली आणि त्यातून कायद्याची गुलामी जन्माला आली. भांडवलवाद जसजसा विस्तारत गेला, तसतसे त्यातील अंतर्निहित दोषही उघड होऊ लागले. विकासाच्या झगमगाटाने लोकांचे डोळे दिपले; पण त्या दिपण्यातूनच मार्क्स आणि लेनिन यांचा ऐतिहासिक भौतिकवाद आकाराला आला. त्यांच्या विचारधारेला केवळ जीवनच मिळाले नाही, तर एक मानाचं स्थानही मिळालं. मात्र या विचारधारेनं राजेशाही व सरंजामशाही नष्ट केल्या असल्या, तरी माणूस मुक्त झाला का? उलट, स्वतःच्या पोटासाठी प्रत्येक व्यक्तीला नव्या सत्ताधाऱ्यांची गुलामगिरी स्वीकारावी लागली. ‘माणसाचं काय?’ या मूलभूत प्रश्नाचं उत्तर या विचारधारा देऊ शकत नाहीत. पण एक गोष्ट मात्र ठामपणे सिद्ध झाली—आज माणूस हा समाजाची मिळकत आहे. विनाश्रम माणसाला खाऊ घालणं या विचारधारेला मान्य नाही; इतकंच नव्हे तर ते त्यांना परवडतही नाही. श्रम करणाऱ्याला किती अन्न द्यायचं, याची गणितं मांडण्यातच ही विचारधारा अडकून पडते. मान्य आहे—मानवाच्या भौतिक प्रगतीला यामुळे गती मिळाली;...

इतिहासात क्रांतींची कमी नाही. राजेशाही मोडली, सरंजामशाही उद्ध्वस्त झाली, भांडवलशाहीविरुद्ध उठाव झाले. सत्ता बदलली, राज्यरचना बदलल्या, कायदे बदलले. पण एक गोष्ट मात्र जवळजवळ तशीच राहिली—माणसाच्या मनातील स्वामित्वाची वृत्ती. म्हणूनच प्रत्येक क्रांती काही काळ आश्वासक वाटते आणि नंतर अपूर्ण ठरते. याच अपूर्णतेचं कारण समजून घ्यायचं असेल, तर ‘होता’ ही संकल्पना केंद्रस्थानी ठेवावी लागते. वेदांच्या दृष्टीने होता म्हणजे जो यज्ञ करतो. पण हा यज्ञ बाह्य विधीपुरता मर्यादित नाही. उपनिषद सांगतात—शरीरं एव यज्ञकुण्डम्. म्हणजे मानवी जीवन हेच यज्ञ आहे. प्रत्येक विचार, प्रत्येक कृती, प्रत्येक इच्छा—हे यज्ञातील आहुती आहे. अशा वेळी प्रश्न असा उभा राहतो : या यज्ञात जळतंय काय? बहुतेक क्रांतींमध्ये बाहेरचं हवन होतं. राजा, भांडवलदार, सत्ताधारी वर्ग—यांची आहुती दिली जाते. पण अहंकार, मालकीभाव, सत्ता-सुखाची आस ही यज्ञकुंडाच्या बाहेरच राहतात. त्यामुळे यज्ञ होतो, पण शुद्धीकरण होत नाही. लेनिनच्या क्रांतीत राजेशाहीचा अंत झाला, पण स्वामित्वाची मानसिकता नष्ट झाली नाही. मालकीचा स्वरूप बदलला—व्यक्तीऐवजी राज्य—पण ...

मालकी संस्था ही कोणतीही नैसर्गिक घटना नाही; ती मानवी मनोवृत्तीची सामाजिक रचना आहे. माणसाच्या “हे माझं” या भावनेतून मालकीचा जन्म होतो. ही भावना जेव्हा वैयक्तिक पातळीवर राहते, तेव्हा ती साधी गरज असते; पण तीच भावना जेव्हा सामाजिक, राजकीय आणि आर्थिक रचनेत उतरते, तेव्हा ती संस्था बनते—आणि संस्था बनली की सत्तेचा जन्म होतो. इतिहास सांगतो की, ज्या-ज्या वेळी मालकी संस्था असह्य झाल्या, त्या-त्या वेळी क्रांती घडली. राजेशाहीविरुद्ध क्रांती झाली, सरंजामशाहीविरुद्ध उठाव झाले, भांडवलशाहीविरुद्ध साम्यवाद उभा राहिला. पण प्रत्येक वेळी एकच गूढ वास्तव समोर आले— मालकी संस्था मोडली, पण मालकीभाव मोडला नाही. लेनिनच्या क्रांतीत राजेशाही उद्ध्वस्त झाली; पण सत्तेचा केंद्रीकरणाचा भाव नष्ट झाला नाही. मालकीची भाषा बदलली—खाजगीऐवजी ‘राज्याची’ झाली—पण स्वामित्वाची मानसिकता तशीच राहिली. म्हणूनच जुनी सरंजामशाही गेली, पण नव्या स्वरूपात पुन्हा उभी राहिली. इथे एक मूलभूत प्रश्न उभा राहतो : क्रांती ही संस्थेविरुद्ध होती की वृत्तीविरुद्ध? बहुतेक क्रांती संस्था बदलतात, वृत्ती नाही. कारण क्रांतीत सहभागी होणारा माणूस...

उपनिषद सांगतात—यज्ञो वै विष्णुः. म्हणजे यज्ञ हा केवळ बाह्य क्रिया नाही; तो अंतःकरणातील प्रक्रिया आहे. जेव्हा हा यज्ञ बाहेर घडतो पण आत घडत नाही, तेव्हा क्रांती होते—परंतु रूपांतर होत नाही. लेनिनची क्रांती ही बाह्य यज्ञ होती. राजेशाही, भांडवलदार, सरंजामदार यांचे हवन झाले. पण अहं हवनात गेला नाही. म्हणून सत्ता बदलली, पण सत्तेची भूक तशीच राहिली. उपनिषद ज्याला काम म्हणतात, तोच काम नव्या नावाने पुन्हा प्रकट झाला. गांधीजींनी हे फार लवकर ओळखले होते. म्हणूनच त्यांनी राजकीय स्वातंत्र्याइतकेच स्व-स्वातंत्र्य महत्त्वाचे मानले. चरखा, साधेपणा, अपरिग्रह—हे राजकीय कार्यक्रम नव्हते; ते अहंकारशुद्धीचे उपाय होते. पण बहुसंख्य लोकांनी स्वातंत्र्य स्वीकारले, आत्मसंयम नाही. इथे गीतेचा मूलभूत सिद्धांत लागू होतो— “कर्मण्येवाधिकारस्ते” कर्मावर अधिकार स्वीकारला गेला, पण अहं त्याग स्वीकारला गेला नाही. म्हणून कर्मातून सत्ता आली, पण कर्मयोगातून शांती आली नाही. माणसाची मूलभूत समस्या व्यवस्था नाही, तर वृत्ती आहे. व्यवस्था ही फक्त त्या वृत्तीची बाह्य रचना असते. म्हणूनच मालकी संस्था मोडतात, पण मालकीभाव मोडत ...

क्रांती ही मुळात तत्त्वांमधून जन्माला येते, पण ती चालते स्वार्थाच्या ऊर्जेवर. हा विरोधाभास समजल्याशिवाय लेनिन, गांधी किंवा कोणतीही ऐतिहासिक क्रांती समजत नाही. लेनिनने साम्यवादाची उभारणी करताना समतेचे, शोषणमुक्तीचे आणि वर्गविहीन समाजाचे स्वप्न मांडले. परंतु त्या स्वप्नासाठी उभा राहिलेला समूह पूर्णतः तत्त्वनिष्ठ होता, असे नव्हते—हे लेनिन स्वतः मान्य करतो. बहुसंख्य लोक साम्यवादामुळे नव्हे, तर विद्यमान सत्ताधाऱ्यांना खाली खेचण्याच्या संधीमुळे क्रांतीत सहभागी झाले. अन्याय नको होता; पण न्यायाची व्याख्या स्वतःच्या फायद्यापुरती मर्यादित होती. इथे एक मूलभूत तत्त्व उघड होते—माणूस शोषणाविरुद्ध उभा राहतो, पण स्वार्थाविरुद्ध नाही. त्यामुळे जुनी सरंजामशाही उद्ध्वस्त झाली, पण तिच्याच राखेतून नव्या स्वरूपाची सरंजामशाही उभी राहिली. सत्ता बदलली; वृत्ती बदलली नाही. गांधीजींच्या बाबतीतही हेच घडले. लोक गांधींच्या मागे गेले, कारण ब्रिटिश सत्ता असह्य झाली होती. परंतु गांधीजींचा ग्रामस्वराज्य, साधेपणा आणि औद्योगिक संस्कृतीविरोध हा तत्त्वात्मक आग्रह सर्वांना मान्य नव्हता. स्वातंत्र्य हे ध्येय सर्वा...

लेनिनच्या चरित्रातून एक महत्त्वाची गोष्ट स्पष्ट होते—साम्यवाद ज्या तत्त्वांवर उभा राहिला, त्या तत्त्वांवर विश्वास ठेवणारे सर्वच लोक क्रांतीत सहभागी नव्हते. कामगारांचे जीवनमान उंचावेल, राजेशाही नष्ट होईल आणि सरंजामशाहीचा अंत होईल, अशी आश्वासने दिली गेली; पण प्रत्यक्षात साम्यवादाच्या नावाखाली नव्या स्वरूपाची सरंजामशाहीच उभी राहिली. याबाबत विचारले असता लेनिन स्वतः कबूल करतो—क्रांतीत माझ्या पाठी उभे राहिलेले अनेक लोक साम्यवादी तत्त्वज्ञानामुळे नव्हे, तर स्वतःच्या स्वार्थामुळे सहभागी झाले होते. मुठभर श्रीमंतांना खाली खेचता येईल आणि त्यातून आपलाही काही लाभ होईल, एवढीच त्यांची अपेक्षा होती. रशियात औद्योगिक पाया नसतानाही लेनिनने साम्यवाद प्रस्थापित केला, हे त्याच्या प्रभावी नेतृत्वाचे द्योतक आहे. पण त्याच वेळी तो हेही मान्य करतो की, समूहाची प्रेरणा तत्त्वनिष्ठ नव्हती. हीच स्थिती भारतात गांधीजींच्या बाबतीत दिसते. बहुसंख्य लोक गांधीजींच्या मागे उभे राहिले, पण त्यांचे तत्त्वज्ञान—विशेषतः औद्योगिक संस्कृतीविरोध—सर्वांना मान्य होतेच असे नाही. लोकांना ब्रिटिश सत्ता नको होती; सत्ता आपल्या...

मानवी इतिहासाकडे पाहिलं तर असं दिसतं की संस्था सातत्याने बदलत गेल्या आहेत. राजेशाही गेली, लोकशाही आली; गुलामगिरी नाहीशी झाली, मजुरी आली; स्त्री गुलामगिरी संपली, समानतेची भाषा सुरू झाली. या बदलांकडे पाहून सहज असं वाटतं की माणूस नैतिकदृष्ट्या अधिक प्रगत झाला आहे. पण खरा प्रश्न असा आहे की संस्था बदलल्या म्हणजे माणसाचा आतला स्वार्थही बदलला का? संस्था या माणसाने निर्माण केलेल्या असतात. त्या माणसाच्या गरजांमधून, भीतीतून, स्वार्थातून आणि कधी कधी उच्च मूल्यांच्या आकांक्षेतून उभ्या राहतात. पण संस्था बदलल्या तरी त्या चालवणारा माणूस तोच असतो. त्याची वृत्ती, त्याची अंतःप्रेरणा, त्याची “मी” ही जाणीव फारशी बदललेली दिसत नाही. पूर्वी राजा देवाचा अंश मानला जात होता. त्याच्या सत्तेला धार्मिक अधिष्ठान होतं. आज राजा नाही, पण सत्ता आहे. फरक इतकाच की सत्ता एका व्यक्तीकडून संस्थेकडे गेली आहे. पूर्वी राजा प्रजेसाठी निर्णय घेत होता; आज बहुसंख्येच्या नावाखाली काही लोक निर्णय घेतात. पण निर्णयामागची प्रेरणा अनेकदा तीच असते—स्वार्थ. गुलामगिरी संपली, हे निर्विवाद सत्य आहे. पण गुलामगिरी संपली म्हणून शोषण...

राजा म्हणजे भगवंताचा अंश — “न: विष्णू: पृथ्वीपते:” — आणि पिता म्हणजे आकाशातून उतरलेला देव, म्हणून “पितृदेवो भव” असे म्हटले गेले. या मालकी संस्थेविषयी माणूस जितका एकनिष्ठ आणि विनम्र असेल, तितके ते उच्चशीलतेचे लक्षण मानले गेले. अशा माणसाला महान आणि नीतिमान समजण्याचे नीतिशास्त्र समाजात दृढ झाले. हे मान्य करायलाच हवे की मालकी संस्थेमुळे मानवी संस्कृतीचा विकास झाला, गौरव वाढला. पण प्रश्न हा नाही. प्रश्न असा आहे की ज्या ठिकाणी मालकीची भावना असावी, ती तिथेच कायम राहिली का? माणूस निग्रह-अनुग्रह समर्थ आहे. तो मारूही शकतो आणि माफही करू शकतो; थोबाडीत मारू शकतो आणि गालावर टिचकीही देऊ शकतो. त्यामुळे मालकी संस्था निर्माण करणारा माणूसच ती मोडून काढण्याची शक्तीही ठेवतो. तरीही वास्तव असे आहे की माणूस अनेकदा या संस्थांचाच गुलाम बनतो. पुढे भांडवलवाद ही एक प्रचंड मालकी संस्था उभी राहिली. तिने पूर्वीच्या काही मालकी व्यवस्थाच उडवून लावल्या — १) गुलामगिरी २) स्त्रीवरील स्वामित्व ३) राजसत्ता कायद्याने गुलामगिरी नाहीशी झाली, स्त्रीला समानतेची मान्यता मिळाली आणि लोकशाही प्रतिष्ठित झाली. वरवर पाहता ह...

माणसाच्या आयुष्यात सर्वात जास्त वापरला जाणारा शब्द म्हणजे माझं. माझं घर. माझं कुटुंब. माझं मत. माझं दुःख. माझं यश. हा माझं शब्द जिथे जिथे उभा राहतो, तिथे तिथे मी घट्ट होतो. आणि मी घट्ट झाला की जीवन सैल राहत नाही. आत्ममीमांसा म्हणजे स्वतःला दोष देणे नव्हे; ती आहे स्वतःकडे निर्भयपणे पाहण्याची तयारी. खरंच पाहिलं तर आपण ज्या गोष्टींना माझं म्हणतो, त्या आपल्या आधी होत्या, आपल्या काळात थांबल्या, आणि आपल्या नंतरही राहणार आहेत. घर आपल्यामुळे उभं नाही राहत; नाती आपल्यामुळे चालत नाहीत; शरीर सुद्धा आपल्यामुळे टिकत नाही. मग प्रश्न उभा राहतो— “मी नेमका कशाचा मालक आहे?” या प्रश्नाचं उत्तर शोधताना माणूस प्रथम घाबरतो. कारण माझं शब्द सुटायला लागला की, मी कोण? हा प्रश्न उघडा पडतो. आत्ममीमांसेचा खरा टप्पा इथे सुरू होतो. जर माझं घर माझं नसेल, माझी पत्नी माझी नसेल, माझा मुलगा माझा नसेल, माझं शरीरही माझं नसेल— तर मी कोण? उपनिषद शांतपणे उत्तर देतात— तू साक्षी आहेस. घडणाऱ्या सगळ्याचा साक्षी. धरून ठेवणारा नाही; पाहणारा. गीता सांगते— न हन्यते हन्यमाने शरीरे शरीर जातं, संबंध बदलतात, भूमिका संपतात— पण...

उपनिषद आणि गीता या दोन्ही ग्रंथांचा मूलस्वर एकच आहे, पण त्यांची मांडणी भिन्न आहे. उपनिषद माणसाला थेट शिखरावर नेऊन उभं करतात—तत्त्वमसि, अहं ब्रह्मास्मि—आणि सांगतात, “तू आधीच मुक्त आहेस.” गीता मात्र रणांगणात उभ्या असलेल्या माणसाशी बोलते—ज्याच्या हातात शस्त्र आहे, जबाबदाऱ्या आहेत आणि मनात संभ्रम आहे. म्हणूनच गीतेचा मार्ग हा सुवर्णमध्य ठरतो. उपनिषद म्हणतात— ईशावास्यमिदं सर्वं या जगातील सर्व काही ईश्वराने व्यापलेले आहे. याचा अर्थ असा की कोणत्याही वस्तूवर माणसाचा अंतिम अधिकार नाही. मालकीची भावना ही केवळ व्यवहारिक सोय आहे; ती सत्य नाही. गीता या तत्त्वाला व्यवहारात उतरवते. ती म्हणते— कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन कर्म करणे तुझ्या हातात आहे; फल आणि स्वामित्व तुझ्या हातात नाही. इथेच मुक्ततेचा मार्ग स्पष्ट होतो. मालकी सोडावी लागते ती बाहेरून नाही; ती सोडावी लागते आतून—स्वामित्वाच्या दाव्याच्या पातळीवर. गीतेत कृष्ण अर्जुनाला संन्यास सांगत नाही; तो त्याला रणांगण सोडायला सांगत नाही. उलट तो म्हणतो— योगस्थः कुरु कर्माणि मन योगात स्थिर ठेवून कर्म कर. योग म्हणजे काय? तो ध्यान नाही, विधी...

पहिल्या नजरेला हा प्रश्नच अव्यवहार्य वाटतो. घर आहे, कुटुंब आहे, जबाबदाऱ्या आहेत, नाती आहेत—मग स्वामित्वरहित जीवन कसं शक्य आहे? माणूस जिवंत असेपर्यंत काहीतरी आपलं असणारच, असं वाटतं. पण अध्यात्म जेव्हा स्वामित्वरहित जीवन म्हणतं, तेव्हा ते बाह्य रचनेचा निषेध करत नाही; ते अंतःकरणातील भूमिकेचा बदल सुचवतं. स्वामित्वरहित जीवन म्हणजे घर न ठेवणे नव्हे—घराशी न बांधले जाणे. नातं न ठेवणे नव्हे—नात्यावर हक्क न सांगणे. संपत्ती न मिळवणे नव्हे—संपत्तीमध्ये स्वतःला शोधू न देणे. माणूस व्यवहारात मालक असतो, पण अंतरात तो सेवक राहतो—हीच स्वामित्वरहिततेची पहिली खूण आहे. राजा जनक याचे उदाहरण इथे अपरिहार्य ठरते. राज्य त्याच्याकडे होते, पण राज्य त्याच्या मनावर नव्हते. तो निर्णय घेत होता, पण निर्णयांनी त्याला बांधले नव्हते. म्हणूनच तो विदेह होता—देह असूनही देहभावनेपलीकडे. आपल्या दैनंदिन जीवनातही हे शक्य आहे. घरात वडील म्हणून जबाबदारी निभावताना “हा माझा अधिकार” न म्हणता “ही माझी जबाबदारी” अशी भूमिका ठेवता येते. पालक म्हणून मुलांना घडवताना “मी घडवतो”ऐवजी “मी साथ देतो” अशी भूमिका घेता येते. संपत्ती सांभ...

मालकी ही केवळ बाह्य व्यवस्था नाही; ती मनात निर्माण झालेली एक सूक्ष्म भावना आहे. हे माझं आहे असे जेव्हा माणूस म्हणतो, तेव्हा त्याच्या नकळत मी कोण आहे याची व्याख्या बदलू लागते. मालकी वाढते तसा अहंकारही वाढत जातो—कारण मालकी म्हणजे स्वतःच्या अस्तित्वाला बाह्य वस्तूंशी जोडून घेणे. माणूस जेव्हा म्हणतो, माझं घर, माझी पत्नी, माझं राज्य, तेव्हा त्या प्रत्येक माझ्या मागे एक अदृश्य दावा असतो— “यावर माझा अधिकार आहे.” हा अधिकार जितका तीव्र, तितकी अहंभावनेची पकड घट्ट. अहंकाराचा खरा चेहरा भीती आहे. जे आपले आहे, ते हरवेल ही भीती. जे आपल्या ताब्यात आहे, ते निसटेल ही भीती. जे आपण आहोत, ते टिकणार नाही ही भीती. म्हणूनच मालकी वाढते तशी असुरक्षितताही वाढते. संपत्ती असलेला माणूस निर्धास्त नसतो; तो अधिक सावध असतो. राज्य असलेला राजा शांत नसतो; तो सदैव शत्रूंची कल्पना करत असतो. कारण मालकी टिकवण्याची जबाबदारी हीच अखेर चिंता बनते. अहंकार स्वतःला केंद्रस्थानी ठेवतो. तो म्हणतो— मी कमावलं, मी मिळवलं, मी टिकवलं. पण जीवनाचा प्रवाह मात्र सांगत असतो की— “हे सर्व तुला दिलं गेलं आहे; तू केवळ धारक आहेस.” या विस...

मालकीची संकल्पना जिथे संपते, तिथूनच अध्यात्माची सुरुवात होते—हा विचार ऐकायला जितका सोपा वाटतो, तितका तो जगायला कठीण आहे. कारण माणसाचे संपूर्ण व्यवहारविश्व मालकीभोवती उभे राहिलेले आहे. हे माझं आहे, तो माझा आहे, ही माझी जबाबदारी आहे—या भावनांनी माणसाचे मन सतत बांधलेले असते. अध्यात्म मात्र माणसाला सतत आठवण करून देत असते की, “तू कोणाचाही मालक नाहीस; तू केवळ विश्वाच्या प्रवाहातला एक वाहता क्षण आहेस.” इथेच मोठा संघर्ष उभा राहतो. एकीकडे व्यवहार टिकवण्यासाठी मालकी आवश्यक वाटते, तर दुसरीकडे आत्मबोधासाठी मालकीचे विसर्जन अपरिहार्य ठरते. म्हणूनच अध्यात्म माणसाला घरदार, कुटुंब, समाज सोडायला सांगत नाही; ते फक्त एवढेच सांगते की— “मालकी धर, पण आसक्ती धरू नकोस.” उपनिषदांनी त्याग शब्द वापरला, पण तो बाह्य वस्तूंचा त्याग नाही; तो माझेपणाचा त्याग आहे. तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा म्हणजेच त्याग करून भोग—मालकी सोडून जीवन जग. गीतेत कृष्ण अर्जुनाला स्पष्ट सांगतो— कर्म कर, पण कर्तेपणाचा अहंकार सोड. कारण जेव्हा माणूस स्वतःला मालक समजतो, तेव्हा तो फक्त वस्तूंवर नाही, तर माणसांवर, नात्यांवर आणि शेवटी स्वतःच्य...

माणूस आयुष्यभर अनेक विचार गोळा करत असतो. काही उपयोगाचे, काही निरुपयोगी, काही जड. पण जीवन बदलण्यासाठी अनेक विचारांची गरज नसते— एकच विचार पुरेसा असतो. तो विचार असा आहे— “माझं जीवन माझ्यामुळे चालत नाही; माझ्यातून ते चालवलं जात आहे.” हा विचार केवळ बौद्धिक नाही. तो अनुभवात उतरला, की जीवनाचं ओझं हलकं होतं. तेव्हा कर्तेपण सैल होतं. तेव्हा अहंकार मऊ होतो. ( साधना प्रयत्न राहत नाही— ती सहजता बनते.)  शरीर एक चालतं यज्ञकुंड आहे— हा विचार समजला, की शरीराशी युद्ध संपतं. विचार आणि भावना ऊर्जा आहेत— हे दिसलं, की अंतर्गत गोंधळ शांत होतो. नामस्मरण कृपा आहे— हे उमजलं, की साधनेतला ताण नाहीसा होतो. देव अंतरात आहे— हे स्पष्ट झालं, की बाहेरची भटकंती थांबते. शुद्धी म्हणजे पाहणं— हे कळलं, की स्वतःला बदलायची धडपड संपते. साधना म्हणजे आठवण— हे उमगलं, की जीवनच साधना बनतं. आणि जेव्हा जीवन उपासना होतं, तेव्हा वेगळं काही करायचं राहत नाही— फक्त जसं आहे तसं उपस्थित राहायचं असतं. हा एक विचार माणसाला संसारातून पळवत नाही, तो संसारात मोकळं करतो. तो विचार जबाबदाऱ्या काढून घेत नाही, तो जबाबदाऱ्यांमधला भार का...

मानवी इतिहासात स्वामित्वाची संकल्पना सहजपणे निर्माण झालेली नाही; ती हळूहळू विकसित होत गेलेली आहे. या विकासक्रमाचा आरंभ स्त्रीने पुरुषाचे स्वामित्व मान्य करण्यापासून झाला, असे निरीक्षण करता येते. परंतु या मान्यतेमुळे पुरुषांच्या मनात स्वामित्वाची लालसा अधिक तीव्र होत गेली. पत्नी व पुत्रांच्या संगोपनासाठी दूध उपयुक्त ठरले. त्यामुळे पुरुषाने पशूंवरही स्वामित्व प्रस्थापित केले. पिण्यासाठी दूध हवे आहे, म्हणून गाय गोठ्यात आणून बांधली गेली. याचा अर्थ असा की गाईवर स्वामित्व पुरुषाने स्वतःकडे घेतले. अशा रीतीने विकासक्रमात प्रथम स्त्रीचे, नंतर पुत्राचे आणि त्यानंतर पशूचे स्वामित्व निर्माण झाले. पशूचे स्वामित्व आले तसेच घराचे स्वामित्व आले. घर ज्या भूमीवर उभे राहिले, त्या जमिनीचेही स्वामित्व अपरिहार्यपणे आले. अशा प्रकारे स्वामित्वाची एक संपूर्ण संस्था उभी राहिली. स्त्रीने पुरुषाचे स्वामित्व मान्य केले आणि त्यातून स्वामित्वाच्या विविध स्वरूपांची साखळी तयार झाली. परिणामी ‘पत्नी ही माझ्या मालकीची वस्तू आहे’ अशी भावना पुरुषाच्या मनात दृढ होत गेली. कृमिकीटक एकत्र राहून सुरक्षितता व लाभ मिळ...

मानवी जीवनाचं उन्नतीकरण आणि उदात्तीकरण हे बाह्य साधनांमुळे नव्हे, तर अंतरातल्या शक्तीमुळे घडतं. जसं सामान्य जीवन चित्तशक्तीवर चालतं, तसंच संपूर्ण जीवन आत्मशक्तीच्या हवनावर आधारलेलं आहे. आत्मशक्ती हा होता आहे—आणि जीवन हा अखंड चाललेला यज्ञ आहे. माणसाने हा एक विचार जर बुद्धीमध्ये दृढ केला, मनाने स्वीकारला आणि अंतःकरणपूर्वक मान्य केला, तर त्याच्या संपूर्ण जीवनाची दिशाच बदलून जाईल. आज अनंत समस्या उभ्या आहेत—वैयक्तिक, सामाजिक, नैतिक. या सर्वांचा मूळ कारण एकच आहे : माणूस आत्मशक्तीला होता मान्य करत नाही. आज आपण जीवन वेगवेगळ्या कप्प्यांमध्ये विभागलं आहे. मानसशास्त्र वेगळं, अर्थशास्त्र वेगळं, नीतीशास्त्र वेगळं, राज्यशास्त्र वेगळं—आणि अध्यात्म यांच्याशी काहीही संबंध नाही, असा गैरसमज आपण करून घेतला आहे. अर्थशास्त्र आणि नीतीशास्त्र यांचा काही संबंध नाही, असं मानून आपण समस्या निर्माण केल्या; आणि त्या सोडवण्यासाठी पुन्हा बाह्य उपाय शोधत राहिलो. परंतु जीवनाचं सत्य असं आहे की— आत्मशक्तीच होता बनून अखंड हवन करत आहे, म्हणूनच जीवन चालत आहे, विकसित होत आहे. हा एक सिद्धांत जर माणसाने मनःपूर्वक स...

       माणूस उपासनेला अनेकदा जीवनापासून वेगळी ठेवतो. देवपूजा, जप, ध्यान—हे सगळं वेगळं; आणि काम, कुटुंब, जबाबदाऱ्या—हे वेगळं. पण ही विभागणीच मुळात चुकीची आहे. जर देव अंतरात आहे, जर शरीर एक चालतं यज्ञकुंड आहे, जर प्रत्येक कृती आत्मशक्तीमुळे घडते— तर मग जीवनाबाहेर उपासना कशी असू शकते? श्वास घेणं हीच पहिली उपासना आहे. कारण श्वास आपल्यामुळे नाही. काम करणं हीच उपासना आहे, जर मी करतो हा भाव नसेल. बोलणं उपासना ठरतं, जेव्हा शब्दांमागे अहंकार नसतो. खाणं उपासना ठरतं, जेव्हा भोग नसून कृतज्ञता असते. माणूस उपासनेसाठी वेळ काढतो, पण जीवनासाठी उपासनेची दृष्टी आणत नाही— हीच चूक आहे. उपासना म्हणजे हात जोडणं नाही, उपासना म्हणजे अहंकार सैल करणं. जेव्हा माणूस जीवनाला विरोध करत नाही, जेव्हा जे घडतं ते स्वीकारतो— तेव्हा प्रत्येक क्षण पवित्र होतो. सुख आलं—उपासना. दुःख आलं—उपासना. यश आलं—उपासना. अपयश आलं—उपासना. कारण उपासना म्हणजे निवड नाही; उपासना म्हणजे सहज उपस्थिती. मंदिरात देव दिसतो, कारण तिथे मन थोडं थांबतं. पण जर मन थांबायला शिकलं, तर घरही मंदिर होतं, रस्ताही मंदिर होतो, आणि...