श्रमाचं मूल्य होऊ शकत नाही

उपनिषद स्पष्ट सांगतात की मानवी शरीरात ज्या शक्तीमुळे सर्व क्रिया घडतात ती होता—आत्मिक आत्मशक्ती आहे. या शक्तीच्या श्रमाचं मूल्य करता येत नाही. कारण मूल्य मोजायला जे माप लागतं, ते इथेच अपुरं पडतं.

एखादा माणूस आजारी असताना रात्रभर जागून त्याची सेवा करणाऱ्याला आपण पाचशे रुपये देऊ शकतो; पण ते श्रमाचं मूल्य नसतं—तो प्रेमभाव असतो. गुरु आपल्याला जीवन घडवतात; त्यांना पगार देता येत नाही, म्हणूनच दक्षिणा दिली जाते.

दक्षिणा आणि मजुरी यातला फरक केवळ शब्दांचा नाही, तर दृष्टीकोनाचा आहे.

एकेकाळी समाजात कुंभारालाही सन्मानाने दिलं जायचं. कारण त्याच्या श्रमाचं मूल्य करता येत नाही, ही जाणीव समाजाला होती. ‘तू आमच्याच घरातला आहेस’ हा भावच त्या व्यवस्थेचा पाया होता.

आज मात्र आपण सहज विचारतो—‘तुझी किंमत किती?’ डॉक्टर, वकील, शिक्षक यांच्याही श्रमाला बाजारभाव लावला जातो. ही व्यवस्था उपनिषदांना मान्य नाही. ही समाजरचना अवैदिक आहे, तत्त्वज्ञानाधिष्ठित नाही.

आई जेव्हा जेवण बनवते, तेव्हा तिच्या श्रमाचं मूल्य करता येत नाही. तीस रुपये देऊन आपण त्या ऋणातून मुक्त होत नाही. म्हणूनच कुटुंबव्यवस्था ही केवळ सामाजिक नव्हे, तर सांस्कृतिक रचना होती.

आजचा माणूस म्हणतो—‘श्रम माझे आहेत.’

उपनिषद सांगतात—श्रम होताचे आहेत; त्यात माणसाचा भाग अल्प आहे, भगवंताचा भाग प्रचंड आहे. निर्गुण निराकाराच्या श्रमाची किंमत कशी मोजणार?

हा विचार आज लगेच आचरणात येणार नाही. पण तो समाजात रुजला, तर भविष्यात अशी वेळ येईल की श्रमाचं मूल्य करणं अशक्य होईल. तेव्हाच ‘श्रमाचं मूल्य होऊ शकत नाही’ हे केवळ विचार न राहता, जीवनव्यवहार बनेल.