स्वामित्वाची परंपरा

मानवी इतिहासात स्वामित्वाची संकल्पना सहजपणे निर्माण झालेली नाही; ती हळूहळू विकसित होत गेलेली आहे. या विकासक्रमाचा आरंभ स्त्रीने पुरुषाचे स्वामित्व मान्य करण्यापासून झाला, असे निरीक्षण करता येते. परंतु या मान्यतेमुळे पुरुषांच्या मनात स्वामित्वाची लालसा अधिक तीव्र होत गेली.

पत्नी व पुत्रांच्या संगोपनासाठी दूध उपयुक्त ठरले. त्यामुळे पुरुषाने पशूंवरही स्वामित्व प्रस्थापित केले. पिण्यासाठी दूध हवे आहे, म्हणून गाय गोठ्यात आणून बांधली गेली. याचा अर्थ असा की गाईवर स्वामित्व पुरुषाने स्वतःकडे घेतले. अशा रीतीने विकासक्रमात प्रथम स्त्रीचे, नंतर पुत्राचे आणि त्यानंतर पशूचे स्वामित्व निर्माण झाले.

पशूचे स्वामित्व आले तसेच घराचे स्वामित्व आले. घर ज्या भूमीवर उभे राहिले, त्या जमिनीचेही स्वामित्व अपरिहार्यपणे आले. अशा प्रकारे स्वामित्वाची एक संपूर्ण संस्था उभी राहिली. स्त्रीने पुरुषाचे स्वामित्व मान्य केले आणि त्यातून स्वामित्वाच्या विविध स्वरूपांची साखळी तयार झाली. परिणामी ‘पत्नी ही माझ्या मालकीची वस्तू आहे’ अशी भावना पुरुषाच्या मनात दृढ होत गेली.

कृमिकीटक एकत्र राहून सुरक्षितता व लाभ मिळवतात, हे पाहून माणसालाही समूहात राहण्याचे फायदे जाणवले. त्यामुळे समूहजीवनाची सुरुवात झाली. त्यातूनच गावं आणि नगरं वसली. हळूहळू समूह, गाव आणि नगर यांच्याशीही स्वामित्वाची भावना जोडली गेली. अशा प्रकारे स्वामित्वभावना आणि मालकीभावना सतत विस्तारत गेल्या.

मालकी संस्थेच्या जन्मानंतर तीच परंपरा पुढे अधिक बळकट होत गेली. नगराच्या मालकीतून राज्य, साम्राज्य, वैराज्य, स्वराज्य, महाराज्य अशा राजकीय रचना निर्माण झाल्या. ब्राह्मण जेव्हा पूजेमध्ये मंत्रोच्चार करतो, तेव्हा त्या मंत्रांच्या अर्थांत विकसित मानवी जीवनातील विविध राजकीय परंपरांचे प्रतिबिंब दिसून येते.

या सर्व मालकी संस्थांनी मानवी मनाला एक प्रकारची स्थिरता दिली. परंतु त्याच वेळी त्यांनी मानवावर वर्चस्वही मिळवले. समाजाने या मालकी व्यवस्थेला नैसर्गिक आणि अपरिहार्य मानले. माणसाला असे वाटू लागले की सांस्कृतिक जीवन जगायचे असेल, तर मालकी हक्क मान्य करणे आवश्यक आहे. एकदा हे मान्य झाले की मालकी हक्क टिकवण्यासाठी माणूस आग्रही बनतो—आणि इतिहास सांगतो की त्याने ते टिकवलेही आहेत.

हळूहळू मालकी संस्थांशी एकनिष्ठ राहणे, त्यांच्याप्रती विनम्र असणे, हेच उच्चशीलत्वाचे लक्षण मानले जाऊ लागले. मालकी संस्थेला धक्का देणे पाप समजले जाऊ लागले आणि ती टिकवणाऱ्याला पुण्य मिळते, अशी धार्मिक भावना रुजली. ईश्वरदेखील अशाच एकनिष्ठांना प्रिय आहे, अशी समजूत बळावली.

अशा प्रकारे मालकी संस्था टिकवणे हे माणसासाठी एक प्रकारचे साहस ठरले आणि त्याच साहसाच्या आधारावर माणूस पुढे गेला, हे नाकारता येत नाही. मात्र या प्रगतीची किंमत माणसाच्या स्वातंत्र्याने आणि आत्मबोधाने मोजावी लागते—हा प्रश्न मात्र उघडाच राहतो.