Spiritual Life

   हा मंत्र आत्मसूचनात्मक आहे. तो आदेश देत नाही; तो आठवण करून देतो. या मंत्राद्वारे माणसाला बदलता येतं—पण बाहेरून नाही, आतून. आत्मसूचनेतून मस्तीखोर मुलालाही कसं घडवता येतं, हे श्रुती फार सुंदरपणे दाखवते. आपण सगळेच आपल्या मुलांना सुधारू पाहतो; पण प्रश्न असतो—कशा प्रकारे? मी नेहमी एक उदाहरण देतो. समजा एखादा मुलगा आईचं फारसं ऐकत नाही. अशा वेळी घरी पाहुणे आले आहेत आणि त्यांना लिंबाचं सरबत द्यायचं आहे. खाली जाऊन लिंबं आणायची आहेत. आईला माहीत असतं की, मुलाला थेट सांगितलं तर तो लगेच ‘नाही’ म्हणेल. मग ती काय करते? ती त्या मुलाच्या समोरच पाहुण्यांना म्हणते, “माझा मुलगा इतका शहाणा आहे की तो आत्ताच खाली जाईल आणि लिंबं घेऊन येईल.” हे ऐकताच तो मुलगा धावत खाली जातो आणि लिंबं घेऊन येतो. हा प्रकार आदेशाचा नाही; तो आत्मसूचनेचा आहे. माणसातल्या श्रेष्ठतेला साद घातली की, माणूस स्वतःहून बदलतो. श्रुतीही नेमकं हेच करते. जीवाला खाली दाबत नाही, तर वर उचलते. आत्म्याचं उन्नतीकरण हाच तिचा हेतू आहे. म्हणूनच या मंत्रात आत्म्याला अनेक विशेषणांनी संबोधलं आहे— हंसः, शुचिषद्, वसु:, अन्तरिक्षसत्, हो...

अपयश आलं की माणूस लगेच म्हणतो— माझं नशीब खराब आहे. देव माझ्यावर नाराज आहे. मी काहीतरी चुकीचं केलं असणार. म्हणजे अपयशाला आपण लगेच शाप ठरवतो. पण प्रश्न असा आहे— जर अपयश खरंच शाप असतं, तर इतिहासातील मोठी माणसं इतकी वेळा अपयशी का ठरली असती? शापाची कल्पना : अहंकारातून जन्मलेली अपयशाला शाप मानणं ही कल्पना भीतीतून नाही, तर अहंकारातून जन्मते. मी योग्यच केलं होतं, मग अपयश का आलं? या प्रश्नामागे एक सूक्ष्म दावा असतो— यश माझं हक्काचं होतं. उपनिषद मात्र सांगतात— कर्मावर अधिकार आहे, परिणामावर नाही. म्हणून अपयश हे अन्याय नाही, ते परिणामस्वरूप आलेलं सत्य आहे. उपनिषदांचा दृष्टिकोन : अपयश हे शिक्षण उपनिषद अपयशाकडे दोष म्हणून पाहत नाहीत, ते त्याला शिक्षण मानतात. शास्त्र म्हणजे काय? जे कठोर असतं, पण स्पष्ट असतं. जे कुरवाळत नाही, पण घडवतं. अपयश असंच असतं. ते माणसाला विचारत नाही— तुला वाईट वाटतंय का? ते विचारतं— तू खरंच तयार आहेस का? गीतेतील कृष्ण : अपयश टाळणारा नाही श्रीकृष्ण अर्जुनाला हे आश्वासन देत नाही की— तू जिंकशीलच. तो एवढंच सांगतो— योगस्थः कुरु कर्माणि. स्थितप्रज्ञ होऊन कर्म कर. म्हणजे ...

दुःख आलं की माणूस सहज विचारतो— देव मला का शिक्षा देतोय? ही पहिली प्रतिक्रिया असते. कारण आपल्या मनात देवाची प्रतिमा अजूनही न्यायाधीशाची आहे— चूक केली तर दंड, बरोबर वागलो तर बक्षीस. पण उपनिषद विचारतात— देव खरंच असा इतका लहान आहे का? दंडाची कल्पना : भीतीतून जन्मलेली भक्ती दुःखाला दंड मानणारी भक्ती भीतीतून जन्मते. ही भक्ती म्हणते— मी काहीतरी चुकवलं म्हणून हे झालं. देव रागावला आहे. यात एक सूक्ष्म अहंकार दडलेला असतो— देव माझ्याशीच व्यवहार करतोय. पण उपनिषदांचा देव व्यक्तिगत सूड घेत नाही. तो नियम देतो, शिक्षा नाही. अग्नी जाळतो— तो रागाने नाही, तो त्याच्या स्वभावामुळे. तसंच दुःखही अनेकदा देवाचा दंड नसतो, तो जीवननियमांचा परिणाम असतो. उपनिषदांचा दृष्टिकोन : दुःख हे जागरण उपनिषद म्हणतात— “तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व.” तप म्हणजे केवळ कष्ट नव्हेत. तप म्हणजे— जीवनाने दिलेली तीव्रता. दुःख माणसाला मोडण्यासाठी येत नाही, ते माणसाला अस्सल बनवण्यासाठी येतं. सुखात माणूस झोपतो. दुःखात तो जागा होतो. म्हणूनच उपनिषद दुःखाला शाप मानत नाहीत, ते त्याला संकेत मानतात. महाभारत : श्रीकृष्ण आणि दुःख महाभारतात ...

बहुतेक माणसांच्या मनात देवाची एक ठाम प्रतिमा आहे— देव म्हणजे वाचवणारा. संकट आलं की देव, अपयश आलं की देव, मृत्यूची भीती वाटली की देव. हा प्रश्न फारसा विचारात घेतला जात नाही की— देवाचं काम खरंच वाचवणं आहे का? की घडवणं? वाचवणारा देव : मानवी अपेक्षा माणूस देवाकडे प्रामुख्याने एकच अपेक्षा घेऊन जातो— मला यातून वाचव. ही भूमिका बालकाची आहे. बालक पडतं, आई उचलते. तसंच माणूस कोसळतो, देव उचलतो— असं त्याला वाटतं. पण इथे एक सूक्ष्म धोका आहे. जर देव सतत वाचवत असेल, तर माणूस जबाबदारीपासून वाचतो. तो म्हणतो— देव करेल. देव पाहील. देवानेच असं केलं. अशी भक्ती माणसाला श्रद्धाळू करते, पण समर्थ करत नाही. उपनिषदांचा देव : घडवणारा उपनिषदांचा देव वेगळा आहे. तो संकट हटवत नाही— तो सामर्थ्य जागं करतो. तो म्हणतो— “उत्तिष्ठत्! जाग्रत्!” उठा! जागे व्हा! इथे देव माणसाच्या जागी उभा राहत नाही, तर माणसाला स्वतःच्या जागी उभं राहायला शिकवतो. उपनिषद स्पष्ट सांगतात— आत्मा वरसत् आहे. आत्मा दीन नाही, दुर्बल नाही. मग असा आत्मा असताना देवाचं काम वाचवणं कसं असू शकतं? देवाचं काम आहे— त्या आत्म्याची आठवण करून देणं. महाभा...

बहुतेक माणसांसाठी भक्ती म्हणजे आधार. दुःख आलं की देव, अपयश आलं की देव, भीती आली की देव. आधार म्हणून भक्ती स्वीकारणं चूक नाही. पण प्रश्न असा आहे की— भक्ती इतक्यावरच थांबली तर काय होतं? उपनिषदांचा स्वर इथे वेगळा आहे. ते भक्तीला फक्त आधार मानत नाहीत; ते भक्तीला आव्हान बनवतात. आधार देणारी भक्ती  आधार देणारी भक्ती माणसाला सांभाळते. ती म्हणते— “घाबरू नकोस, देव आहे.” ही भक्ती जीवनाच्या सुरुवातीला आवश्यक आहे. कारण माणूस प्रथम असहाय असतो. त्याला धरायला काहीतरी हवं असतं. पण जर भक्ती इथेच थांबली, तर ती माणसाला विचारत नाही— “तू काय केलंस?” “तुझी जबाबदारी काय?” ती फक्त म्हणते— “देव पाहील.” अशी भक्ती हळूहळू कर्तृत्वाऐवजी अपेक्षा वाढवते, आत्मविश्वासाऐवजी अवलंबित्व वाढवते. आव्हान देणारी भक्ती उपनिषदांची भक्ती आधार देत नाही— ती उभी करते. ती माणसाला सांगते— “उत्तिष्ठत्! जाग्रत्!” उठ! जागा हो! इथे देव म्हणतो— “मी तुझ्यासोबत आहे, पण तुझ्या ऐवजी नाही.” ही भक्ती माणसाला विचारते— “तुझ्या बुद्धीचं तू काय केलंस?” “तुझ्या शक्तीचं अर्पण कुठे आहे?” ही भक्ती सुखात स्वीकारली जाते, दुःखात नव्हे. कारण...

भक्ती एकच असते असं आपण मानतो, पण प्रत्यक्षात भक्तीच्या दोन भिन्न वृत्ती मानवी इतिहासात सतत दिसत राहिल्या आहेत— एक आहे दीनतेतून उगम पावलेली भक्ती आणि दुसरी आहे तेजस्वी आत्मबोधातून जन्मलेली भक्ती. दोन्ही देवाकडे वळतात, पण दोन्ही माणसाला एकाच उंचीवर नेत नाहीत. दीनतेची भक्ती : असहायतेतून उगवलेलं नातं दीनतेची भक्ती भीतीतून जन्मते. दुःख, अपयश, असुरक्षितता, मृत्यूची जाणीव—या सगळ्यांत माणूस देवाकडे धाव घेतो. इथे भक्तीची भाषा अशी असते— “मी काहीच नाही.” “माझं काहीच चालत नाही.” “तू वाचवलंस तरच मी वाचेन.” ही भक्ती चुकीची नाही. कारण दुःखात देवाकडे वळणं हे माणसाचं स्वाभाविक पाऊल आहे. पण ही भक्ती थांबली तर ती माणसाला उभी करत नाही; ती त्याला देवावर अवलंबून ठेवते. दीनतेच्या भक्तीत देव आधार असतो, पण तो पालक बनतो. आणि भक्त कायम बालकच राहतो. अशी भक्ती माणसाला तात्पुरती शांती देते, पण दीर्घकाळात ती तक्रारी वाढवते. कारण अपेक्षा वाढतात— आणि अपेक्षा फसल्या की श्रद्धा डळमळते. तेजस्वी भक्ती : आत्मबोधातून उगवलेली निष्ठा तेजस्वी भक्ती आत्मगौरवातून जन्मते. ही भक्ती माणूस सुखात असताना स्वीकारतो— दुःखामु...

भारतीय भक्तीपरंपरेचा मोठा गैरसमज असा आहे की भक्ती म्हणजे लीन होणं, लाचार होणं, रडणं आणि मागणं. पण उपनिषदांच्या प्रकाशात पाहिलं तर हे चित्र अपूर्णच नव्हे, तर उलटसुलट ठरतं. कारण भारतीय तत्त्वज्ञानाच्या मुळाशी एक ठाम घोषणा आहे— आत्मा वरसत् आहे. उदार आहे. समर्थ आहे. श्रेष्ठ आहे. हा आत्मा भीक मागण्यासाठी जन्माला आलेला नाही. तो देवाच्या दारात उभा राहून विनवण्या करण्यासाठी घडलेला नाही. तो ब्रह्माचाच अंश आहे— आणि म्हणूनच त्याच्या भक्तीतही स्वाभिमान असतो, दीनता नाही. उपनिषद भक्तीची सुरुवात “देव दे” या मागणीपासून करत नाहीत. ते आधी विचारतात— तू कोण आहेस? तुझं खरं स्वरूप काय आहे? जोपर्यंत माणूस स्वतःला क्षुद्र मानतो, तोपर्यंत त्याची भक्तीही क्षुद्रच राहते. कारण लहान आत्मा मोठ्या देवाला रडतो— पण मोठा आत्मा मोठ्या देवाला अर्पण करतो. याच कारणामुळे उपनिषदांमध्ये प्रार्थनांची संख्या कमी आणि आत्मबोधाची तीव्रता अधिक आहे. तिथे देव आधार नसतो; तो साक्षी असतो. हा आत्मगौरव पुढे भरतरहरीकडे सामाजिक भाषेत प्रकट होतो. तो म्हणतो— वाटेल त्याच्यासमोर रडायचं नाही. हे वाक्य अहंकारातून आलेलं नाही. हे वाक्य ...

भारतीय तत्त्वचिंतनाची खरी ताकद ही विविध परंपरांमध्ये नाही, तर त्या परंपरांमधून वाहणाऱ्या एकाच आत्मधारेत आहे. उपनिषद, भरतरहरी आणि वल्लभाचार्य बाह्यतः भिन्न वाटतात, पण अंतःकरणाच्या पातळीवर ते एकच सांगतात— माणूस लाचार नाही. आत्मा वरसत् आहे. आणि भक्ती म्हणजे आत्मविस्मरण नव्हे, आत्मगौरव आहे. उपनिषदांचा सूर स्पष्ट आहे. ते देवाला विनवण्या करणाऱ्या माणसाला थांबवतात आणि विचारतात— तू कोण आहेस? “आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः” आत्म्याला ओळख. हा आत्मा भीक मागणारा नाही, तो ब्रह्मस्वरूप आहे. म्हणूनच उपनिषदांमध्ये प्रार्थना कमी आहेत आणि जागृती जास्त आहे. तिथे देव माणसाला वाचवत नाही; तिथे ज्ञान माणसाला उभं करतं. याच उपनिषदप्रधान आत्मगौरवाचा काव्यात्मक पण धारदार आविष्कार आपल्याला राजा भरतरहरीकडे दिसतो. भरतरहरी म्हणतो— वाटेल त्याच्यासमोर रडायचं नाही. हे केवळ सामाजिक शहाणपण नाही; ही आत्मिक भूमिका आहे. जो स्वतःच्या मूल्यांवर उभा आहे, तो कुणासमोर आपली उंची सोडत नाही. भरतरहरीकडे भक्ती आहे, पण ती दीनतेची नाही. ती आत्मसन्मानातून जन्मलेली आहे. तो म्हणतो— दारिद्र्य चालेल, अपमान चालेल, पण आत्मगौरव गहाण ठेवा...

भक्ती म्हटलं की बहुतांश वेळा एक चित्र डोळ्यांसमोर येतं— हात जोडलेला माणूस, डोळ्यात पाणी, ओठांवर प्रार्थना आणि मनात यादी. आरोग्य दे, यश दे, संकट दूर कर, मुलाबाळांना सुखी ठेव. ही भक्ती चुकीची नाही. पण ही भक्ती पूर्णही नाही. कारण इथे भक्ती म्हणजे मागणं बनलेलं असतं. मागणारी भक्ती ही माणसाच्या दुर्बलतेतून जन्माला येते. भीती, असुरक्षितता, अपूर्णता—यातून ती उगवते. देव इथे आधार असतो, पण तो आश्रयदाता असतो; साक्षीदार नसतो. माणूस देवापाशी रडतो, पण प्रत्यक्षात तो स्वतःच्या दुबळेपणाला शब्द देत असतो. उपनिषद मात्र वेगळ्या उंचीवर नेतात. ते सांगतात— आत्मा वरसत् आहे. उदार आहे. समर्थ आहे. स्वतंत्र आहे. जो आत्मा वरसत् आहे, तो देवापाशी उभा राहून मागत नाही; तो देवासमोर उभा राहून अर्पण करतो. अर्पण करणारी भक्ती ही सामर्थ्यातून जन्माला येते. इथे माणूस म्हणतो— माझ्याकडे जे आहे ते सगळं तुझंच आहे. मी काही राखून ठेवत नाही— ना शक्ती, ना बुद्धी, ना अपेक्षा. इथे भक्ती व्यवहार नसते. ती सौदा नसते. ती लाच नसते. गीतेत कृष्ण स्पष्ट सांगतो— यज्ञार्थात् कर्म. यज्ञासाठी केलेलं कर्म मुक्त करतं. यज्ञभावना नसलेलं कर...

माणसापाशी देहशक्ती आहे, वित्तशक्ती आहे, बुद्धीशक्ती आहे—पण या सगळ्यांपेक्षा मोठी गोष्ट म्हणजे अर्पण करण्याची क्षमता. स्वतःची शक्ती स्वतःभोवती फिरवत राहिला तर माणूस लहानच राहतो; पण तीच शक्ती भगवंताच्या हाती दिली, तर माणूस मोठा होतो. जो आपलं वित्त, आपली कुवत, आपली बुद्धी भगवंताला अर्पण करतो, तो माणूस मागणारा राहत नाही. तो भगवंतापाशीही काही मागत नाही. तो कुणापाशीही रडत नाही. कारण त्याला कळलेलं असतं— मागणं ही दुर्बलतेची भाषा आहे, आणि अर्पण ही सामर्थ्याची. तरीही माणूस कधी कधी रडतो. पण तो रडतो ते जिथे त्याचं माणूसपण सुरक्षित असतं तिथेच— भगवंतापाशी, किंवा गुरुपाशी. राजा भरतरहरी स्पष्ट सांगतो— वाटेल त्याच्यासमोर रडायचं नाही. कारण ज्याच्यासमोर आपण रडतो, त्याच्यापुढे आपण आपली उंची सोडतो. वल्लभाचार्यांनीही बालकृष्णाच्या उपासनेत हेच सांगितलं— भगवान बालक आहे म्हणून त्याच्याकडे मागायचं नाही, त्याच्यासमोर रडायचं नाही. हे फार खोल विधान आहे. कारण इथे भक्तीचा अर्थ भावनिक अवलंबित्व नसून आत्मगौरवयुक्त समर्पण असा होतो. उपनिषद यालाच सांगतात— आत्मा ‘वरसत्’ आहे. उदार आहे. श्रेष्ठ आहे. स्वतंत्र आहे...

आज चक्रव्यूह रणांगणावर नाही. तो करिअरमध्ये आहे. तो स्पर्धेत आहे. तो “सेटल हो” या दबावात आहे. आजचा अभिमन्यू तलवार घेऊन नाही उतरतो— तो सीव्ही, डिग्री, ऑफर लेटर हातात घेऊन उतरतो. सिस्टम तुला सांगते— प्रश्न विचारू नको. रांग मोडू नको. सत्य बोलू नको. फक्त जिंक. आणि तू जिंकलास तर? पैसा मिळेल. पोझिशन मिळेल. लोक म्हणतील—छान सेटल झालास. पण एक प्रश्न राहतो— तू स्वतःला हरवलंस का? आजचा चक्रव्यूह वेगळा आहे. इथे आत शिरणं सोपं आहे. पण एकदा आत गेलास की तुझ्या मूल्यांना बाहेर ठेवावं लागतं. कॉलेजमध्ये कॉपी न करणं, ऑफिसमध्ये चुकीच्या आदेशाला “नाही” म्हणणं, ऑनलाइन खोट्या ट्रेंडला न जुमानणं— ही छोटी वाटणारी उदाहरणं आहेत, पण इथेच युद्ध सुरू होतं. आज अभिमन्यूला माहीत असतं— सत्य निवडलं तर संधी कमी होतील. प्रामाणिक राहिलो तर मागे पडेन. सरळ राहिलो तर वेडा म्हणतील. तरीही प्रश्न राहतो— आत जायचं की नाही? महाभारतात अभिमन्यू मेला, आजचा अभिमन्यू रोज मरतो. तो स्वप्नं सोडतो. तो आवाज दाबतो. तो “चलतंय” म्हणायला शिकतो. पण कधी कधी, तो थांबतो. तो म्हणतो— हे माझं नाही. हे चुकीचं आहे. मी याचा भाग होणार नाही. त्या क...

चक्रव्यूह आजही आहे. फक्त तो रणांगणावर रचला जात नाही; तो नोकरीत, समाजरचनेत, राजकारणात, शिक्षणात आणि माणसाच्या मनात रचला जातो. आजचा अभिमन्यू तलवार घेऊन उभा नसतो. तो फाइल्स हातात घेऊन उभा असतो. तो मोबाईलसमोर बसलेला असतो. तो निर्णयांच्या कड्यावर उभा असतो— जिथे प्रत्येक चुकीचा निर्णय त्याला सुरक्षित ठेवू शकतो, आणि प्रत्येक योग्य निर्णय त्याला एकटं पाडू शकतो. आजच्या चक्रव्यूहाचं वैशिष्ट्य वेगळं आहे. इथे आत शिरणं सोपं आहे, पण सत्य राखून बाहेर पडणं जवळजवळ अशक्य आहे. शिक्षणाचं चक्रव्यूह सांगतं— गुण मिळव, विचार नको. नोकरीचं चक्रव्यूह सांगतं— आज्ञा पाळ, प्रश्न नको. राजकारणाचं चक्रव्यूह सांगतं— बहुमत मिळव, मूल्य नको. समाजाचं चक्रव्यूह सांगतं— लोकांना आवडेल तेच कर, योग्य काय ते नको. आजचा अभिमन्यू हे सगळं ऐकतो. त्याला माहीत असतं— इथे सत्य निवडलं तर नुकसान होईल, इथे प्रामाणिकपणा ठेवला तर संधी कमी होतील, इथे मूल्य जपली तर गती मंदावेल. तरीही तो विचारतो— मी आत जाणार की नाही? महाभारतात अभिमन्यूला माहीत होतं की चक्रव्यूहातून बाहेर पडता येणार नाही. आजच्या अभिमन्यूला माहीत असतं— बाहेर पडलो तरी आ...

मानवी जीवन कर्माशिवाय चालत नाही. श्वास घेणंही कर्म आहे. विचार करणंही कर्म आहे. पण प्रश्न हा नाही की आपण कर्म करतो की नाही; प्रश्न हा आहे की आपलं कर्म कुठल्या भावनेतून आणि कुठल्या दिशेने जातं. उपनिषद आणि गीता याच ठिकाणी जीवनाला तीन टप्प्यांत उलगडतात—कर्म, यज्ञ आणि हवन. १. कर्म : ‘मी करतो’ या भावनेचा आरंभ कर्म ही जीवनाची पहिली पायरी आहे. इथे माणूस म्हणतो— मी काम करतो. मी कमावतो. मी घडवतो. हा भाव चुकीचा नाही. उलट, कर्माशिवाय व्यक्तिमत्त्व घडत नाही. पण या टप्प्यावर अहंकार अपरिहार्य असतो. कारण कर्तृत्वाची जाणीव अजून शुद्ध झालेली नसते. आजचा समाज मोठ्या प्रमाणावर इथेच अडकलेला आहे. काम = यश यश = पैसा, प्रतिष्ठा, सत्ता या समीकरणात कर्म भोगाचं साधन बनतं. त्यामुळे कर्म वाढतं, पण समाधान कमी होतं. कारण कर्माला अजून यज्ञभावना आलेली नसते. गीतेत कृष्ण याच टप्प्यावर सावध करतो— कर्मबंधन निर्माण होतं तेव्हा, जेव्हा कर्म फक्त स्वतःसाठी केलं जातं. २. यज्ञ : ‘माझ्याकडून घडत आहे’ ही जाणीव कर्म जेव्हा व्यापक होतं, तेव्हा त्याचं रूपांतर यज्ञात होतं. यज्ञ म्हणजे बाह्य अग्नी नाही; यज्ञ म्हणजे कर्माला...

हवन ही संकल्पना प्राचीन आहे, पण तिची गरज आज अधिक तीव्र आहे. कारण आज माणसाकडे साधनं प्रचंड आहेत, पण अर्पणाची वृत्ती क्षीण होत चालली आहे. उपनिषदांनी ज्या यज्ञाची अंतर्मुख व्याख्या केली, तो यज्ञ आजही घडतो—फक्त यज्ञकुंड बदलले आहेत. आजचा यज्ञकुंड म्हणजे कार्यालय, रुग्णालय, शाळा, न्यायालय, रस्ते आणि घराघरातील निर्णयप्रक्रिया. उपनिषद सांगतात—अहंकार हीच मुख्य आहुती आहे. आज ती कुठे अर्पण करावी लागते? एक डॉक्टर आहे. तो कमी पगारात सरकारी रुग्णालयात काम करतो. खासगी रुग्णालयात गेला तर प्रतिष्ठा, पैसा, आराम मिळू शकतो. पण तो तिथे थांबतो कारण सेवेची गरज जास्त आहे. तो स्वतःला संत म्हणत नाही, पण त्याचा हा निर्णय अहंकाराच्या आहुतीचं हवन आहे. हे देहाचं नव्हे, तर सोयीचं हवन आहे. एक शिक्षक आहे. मार्कांच्या शर्यतीत अडकलेल्या शिक्षणव्यवस्थेत तो मुलांना केवळ परीक्षा पास कशी व्हायची हे शिकवत नाही, तर विचार कसा करायचा हे शिकवतो. त्यामुळे त्याला व्यवस्थेचा विरोध सहन करावा लागतो. पण तो माघार घेत नाही. इथे स्वीकृतीचं हवन घडतं—जे फार कठीण असतं. एक पत्रकार आहे. बातमी विक्रीयोग्य करण्याऐवजी तो सत्य तपासून ...

उपनिषदांनी यज्ञाला बाह्य विधी म्हणून न थांबवता त्याचा अंतर्मुख अर्थ उलगडला आहे. अग्नी, समिधा आणि आहुती ही प्रतीकं आहेत; खरा यज्ञ मनात पेटतो आणि खऱ्या आहुती अहंकाराच्या असतात. जिथे “मी” विरघळतो, तिथे हवन सुरू होतं. कठोपनिषद सांगतं—श्रेय आणि प्रेय हे दोन मार्ग माणसासमोर उभे असतात. प्रेय भोगाकडे नेतो; श्रेय आत्मोन्नतीकडे. हवन हा श्रेयमार्ग आहे. कारण तिथे सुखाची अपेक्षा नसते, लाभाची हमी नसते—तिथे असतं केवळ कर्तव्य आणि तत्त्वनिष्ठ समर्पण. बृहदारण्यक उपनिषदात याज्ञवल्क्य सांगतो—“न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवति, आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति.” सर्व काही आत्म्यासाठी प्रिय असतं. पण हा आत्मा देह–मनापुरता मर्यादित नसतो; तो व्यापक ब्रह्माशी एकरूप असतो. जेव्हा माणूस आपली शक्ती त्या व्यापक तत्त्वासाठी अर्पण करतो, तेव्हा तो देहयज्ञ करत नसून ब्रह्मयज्ञ करत असतो. हवन हीच ब्रह्मयज्ञाची प्रक्रिया आहे. उपनिषद म्हणतात—यज्ञो वै विष्णुः. यज्ञ म्हणजेच विष्णु, म्हणजेच व्यापक चेतना. म्हणूनच जेव्हा माणूस स्वतःला एखाद्या उच्च जीवनधारेशी जोडतो, तेव्हा त्याचं जीवन विष्णुमय होतं. त्या वेळी क...

हवन म्हटलं की आपल्या डोळ्यांसमोर यज्ञकुंड, अग्नी, समिधा आणि मंत्र येतात. पण जीवनाच्या मोठ्या यज्ञात हवन केवळ लाकडांचं नसतं; तिथे देह, बुद्धी, कर्तृत्व, स्वप्नं आणि कधी कधी स्वतःचं आयुष्यही अर्पण करावं लागतं. जेव्हा माणूस स्वतःची शक्ती स्वतःसाठी न वापरता, एखाद्या उच्च तत्त्वासाठी अर्पण करतो—तेव्हाच खरं हवन घडतं. सर्वजण झिजतात. संसारासाठी झिजतात, यशासाठी झिजतात, नाव–प्रतिष्ठेसाठी झिजतात. पण ही झीज बहुतेक वेळा भोगासाठी असते. हवन मात्र भोगासाठी नसतं; हवन हे त्यागातून उगम पावलेलं समर्पण असतं. शक्ती वापरणं आणि शक्ती अर्पण करणं यात मूलभूत फरक आहे. शक्ती वापरली की अहंकार वाढतो; शक्ती अर्पण केली की अंतःकरण विशाल होतं. म्हणूनच आपल्या परंपरेत “मी करतो” या भावनेपेक्षा “माझ्याकडून घडत आहे” या भावनेला महत्त्व दिलं गेलं. हवन ही भावना आहे—कृती नाही. महाभारतातील अभिमन्यूचं उदाहरण केवळ शौर्याचं नाही; ते जीवनहवनाचं प्रतीक आहे. मृत्यू समोर स्पष्ट दिसत असतानाही, एका जीवनदृष्टीच्या रक्षणासाठी त्याने चक्रव्यूहात उडी घेतली. तिथे भावनिक आवेश नव्हता, आत्मघात नव्हता; तिथे होता सिद्धांतासाठी दिलेला दे...