मागणारी भक्ती आणि अर्पण करणारी भक्ती

भक्ती म्हटलं की बहुतांश वेळा एक चित्र डोळ्यांसमोर येतं—

हात जोडलेला माणूस, डोळ्यात पाणी, ओठांवर प्रार्थना आणि मनात यादी.

आरोग्य दे, यश दे, संकट दूर कर, मुलाबाळांना सुखी ठेव.

ही भक्ती चुकीची नाही.

पण ही भक्ती पूर्णही नाही.

कारण इथे भक्ती म्हणजे मागणं बनलेलं असतं.

मागणारी भक्ती ही माणसाच्या दुर्बलतेतून जन्माला येते.

भीती, असुरक्षितता, अपूर्णता—यातून ती उगवते.

देव इथे आधार असतो, पण तो आश्रयदाता असतो;

साक्षीदार नसतो.

माणूस देवापाशी रडतो,

पण प्रत्यक्षात तो स्वतःच्या दुबळेपणाला शब्द देत असतो.

उपनिषद मात्र वेगळ्या उंचीवर नेतात.

ते सांगतात—

आत्मा वरसत् आहे.

उदार आहे. समर्थ आहे. स्वतंत्र आहे.

जो आत्मा वरसत् आहे,

तो देवापाशी उभा राहून मागत नाही;

तो देवासमोर उभा राहून अर्पण करतो.

अर्पण करणारी भक्ती ही सामर्थ्यातून जन्माला येते.

इथे माणूस म्हणतो—

माझ्याकडे जे आहे ते सगळं तुझंच आहे.

मी काही राखून ठेवत नाही—

ना शक्ती, ना बुद्धी, ना अपेक्षा.

इथे भक्ती व्यवहार नसते.

ती सौदा नसते.

ती लाच नसते.

गीतेत कृष्ण स्पष्ट सांगतो—

यज्ञार्थात् कर्म.

यज्ञासाठी केलेलं कर्म मुक्त करतं.

यज्ञभावना नसलेलं कर्म बांधून टाकतं.

मागणारी भक्ती म्हणते—

मी दिलं, म्हणून तू दे.

अर्पण करणारी भक्ती म्हणते—

मी दिलं, कारण ते देणंच माझं स्वरूप आहे.

राजा भरतरहरी याच भूमिकेतून सांगतो—

वाटेल त्याच्यासमोर रडायचं नाही.

कारण जिथे आपण रडतो,

तिथे आपण आपली उंची कमी करतो.

वल्लभाचार्य बालकृष्णाच्या उपासनेतही हेच सांगतात—

भगवान बालक आहे म्हणून

त्याच्याकडे मागायचं नाही,

त्याच्यासमोर रडायचं नाही.

हे ऐकायला कठोर वाटतं,

पण यामागे भक्तीचा अपमान नाही—

भक्तीचा गौरव आहे.

कारण इथे भक्त देवाच्या दारात उभा नाही;

तो देवाच्या घरात उभा आहे.

अर्पण करणारी भक्ती माणसाला तक्रारमुक्त करते.

ती त्याला रडवणं थांबवते.

ती त्याला जबाबदारी शिकवते.

असा माणूस जगाकडून अपेक्षा ठेवत नाही.

तो परिस्थितीशी सौदा करत नाही.

तो म्हणतो—

जे आलं ते स्वीकारतो,

जे देता आलं ते अर्पण करतो.

आणि तरीही—

माणूस कधी कधी रडतो.

पण तो रडतो ते कुठेही नाही.

तो रडतो ते भगवंतापाशी किंवा गुरुपाशी—

जिथे रडणंही अर्पण असतं,

आणि अश्रूही यज्ञात पडतात.

मागणारी भक्ती देवाला मोठा करते,

पण माणसाला लहान ठेवते.

अर्पण करणारी भक्ती देवाला मोठा करत नाही—

कारण तो आधीच मोठा आहे;

ती माणसाला मोठं करते.

आणि जिथे माणूस मोठा होतो,

तिथेच खरी भक्ती पूर्णत्वाला जाते.