हवन : आजच्या काळातील आत्मयज्ञ

हवन ही संकल्पना प्राचीन आहे, पण तिची गरज आज अधिक तीव्र आहे. कारण आज माणसाकडे साधनं प्रचंड आहेत, पण अर्पणाची वृत्ती क्षीण होत चालली आहे. उपनिषदांनी ज्या यज्ञाची अंतर्मुख व्याख्या केली, तो यज्ञ आजही घडतो—फक्त यज्ञकुंड बदलले आहेत.

आजचा यज्ञकुंड म्हणजे कार्यालय, रुग्णालय, शाळा, न्यायालय, रस्ते आणि घराघरातील निर्णयप्रक्रिया.

उपनिषद सांगतात—अहंकार हीच मुख्य आहुती आहे. आज ती कुठे अर्पण करावी लागते?

एक डॉक्टर आहे. तो कमी पगारात सरकारी रुग्णालयात काम करतो. खासगी रुग्णालयात गेला तर प्रतिष्ठा, पैसा, आराम मिळू शकतो. पण तो तिथे थांबतो कारण सेवेची गरज जास्त आहे. तो स्वतःला संत म्हणत नाही, पण त्याचा हा निर्णय अहंकाराच्या आहुतीचं हवन आहे. हे देहाचं नव्हे, तर सोयीचं हवन आहे.

एक शिक्षक आहे. मार्कांच्या शर्यतीत अडकलेल्या शिक्षणव्यवस्थेत तो मुलांना केवळ परीक्षा पास कशी व्हायची हे शिकवत नाही, तर विचार कसा करायचा हे शिकवतो. त्यामुळे त्याला व्यवस्थेचा विरोध सहन करावा लागतो. पण तो माघार घेत नाही. इथे स्वीकृतीचं हवन घडतं—जे फार कठीण असतं.

एक पत्रकार आहे. बातमी विक्रीयोग्य करण्याऐवजी तो सत्य तपासून मांडतो. त्यामुळे त्याची नोकरी धोक्यात येते. इथे सुरक्षिततेचं हवन होतं. उपनिषदांच्या भाषेत सांगायचं तर—तो प्रेय सोडून श्रेय निवडतो.

एक तरुण आहे. त्याच्याकडे परदेशात जाण्याची संधी आहे. पण तो गावात राहून पाण्याचा प्रश्न सोडवायचं ठरवतो. लोक त्याला मूर्ख म्हणतात. पण तो जाणतो—सुख मिळेलच याची खात्री नाही, पण अर्थ मिळेल. हे स्वप्नांचं हवन आहे.

घराघरातही हवन घडतं. एखादी स्त्री किंवा पुरुष वृद्ध आईवडिलांची सेवा करताना स्वतःच्या इच्छांना बाजूला ठेवतो. कुठलाही गौरव नाही, टाळ्याही नाहीत. पण उपनिषद म्हणतात—यज्ञो वै विष्णुः.

जिथे स्वार्थ जळतो, तिथे विष्णु तत्त्व प्रकट होतं.

हवन म्हणजे आत्मपीडा नव्हे. हे लक्षात न घेतल्यामुळे आज अनेक जण त्यागाला नकार देतात. पण उपनिषद स्पष्ट आहेत—त्याग म्हणजे नाकारणं नव्हे; योग्य जागी ठेवणं होय. तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा—त्यागातूनच खरं भोग मिळतो. आजचा माणूस सगळं धरून ठेवूनही अस्वस्थ आहे, कारण काहीच अर्पण करत नाही.

समाज आज विचारतो—“मला काय मिळणार?”

उपनिषद विचारतात—“तू काय होणार?”

हवनाच्या मार्गावर चालणारा माणूस फार मोठा नसतो, पण त्याचं अस्तित्व मोठं असतं. तो इतिहासात नाव कोरायला निघालेला नसतो; पण काळ त्याची नोंद घेतो.

अभिमन्यू चक्रव्यूहात उतरला,

आज माणूस नैतिक चक्रव्यूहात उतरतो.

दोघांसमोर मृत्यू वेगवेगळ्या रूपात उभा असतो—

एकासमोर देहाचा, दुसऱ्यासमोर मूल्यांचा.

जो मूल्यांसाठी किंमत मोजतो,

तोच आजच्या काळात हवन करतो.

आणि अशा हवनासाठी—

आजही, कुठेतरी,

भगवंताचे अश्रू ओघळत असतात.