हवन : देहज्वालेत अर्पण झालेली जीवनशक्ती

हवन म्हटलं की आपल्या डोळ्यांसमोर यज्ञकुंड, अग्नी, समिधा आणि मंत्र येतात. पण जीवनाच्या मोठ्या यज्ञात हवन केवळ लाकडांचं नसतं; तिथे देह, बुद्धी, कर्तृत्व, स्वप्नं आणि कधी कधी स्वतःचं आयुष्यही अर्पण करावं लागतं.

जेव्हा माणूस स्वतःची शक्ती स्वतःसाठी न वापरता, एखाद्या उच्च तत्त्वासाठी अर्पण करतो—तेव्हाच खरं हवन घडतं.

सर्वजण झिजतात. संसारासाठी झिजतात, यशासाठी झिजतात, नाव–प्रतिष्ठेसाठी झिजतात. पण ही झीज बहुतेक वेळा भोगासाठी असते. हवन मात्र भोगासाठी नसतं; हवन हे त्यागातून उगम पावलेलं समर्पण असतं.

शक्ती वापरणं आणि शक्ती अर्पण करणं यात मूलभूत फरक आहे. शक्ती वापरली की अहंकार वाढतो; शक्ती अर्पण केली की अंतःकरण विशाल होतं. म्हणूनच आपल्या परंपरेत “मी करतो” या भावनेपेक्षा “माझ्याकडून घडत आहे” या भावनेला महत्त्व दिलं गेलं. हवन ही भावना आहे—कृती नाही.

महाभारतातील अभिमन्यूचं उदाहरण केवळ शौर्याचं नाही; ते जीवनहवनाचं प्रतीक आहे. मृत्यू समोर स्पष्ट दिसत असतानाही, एका जीवनदृष्टीच्या रक्षणासाठी त्याने चक्रव्यूहात उडी घेतली. तिथे भावनिक आवेश नव्हता, आत्मघात नव्हता; तिथे होता सिद्धांतासाठी दिलेला देह. म्हणूनच त्या क्षणी भगवंताच्या डोळ्यात अश्रू आले. कारण भगवंतालाही कळत होतं—हा वीर युद्धात मरत नाही, तो जीवनयज्ञात अर्पण होत आहे.

हवन नेहमीच मृत्यूचं नसतं. कधी ते सोयीचं हवन असतं, कधी स्वार्थाचं, कधी सुखाचं. सत्यासाठी उभं राहताना जेव्हा माणूस सुरक्षिततेचा त्याग करतो, तेव्हा हवन घडतं. अन्याय पाहूनही गप्प बसणं सोपं असतं; पण आवाज उठवणं म्हणजे स्वतःची शांतता अग्नीत अर्पण करणं—तेही हवनच.

आजच्या काळात हवनाची गरज अधिक आहे. कारण आज माणूस खूप काही करतो, पण फार थोडं अर्पण करतो. “मला काय मिळालं?” हा प्रश्न सतत विचारला जातो; “मी काय दिलं?” हा प्रश्न मात्र टाळला जातो. ज्या समाजात देणं थांबतं, तिथे जीवनाची उंची खुंटते.

हवन म्हणजे स्वतःला नष्ट करणं नव्हे, तर स्वतःला व्यापक करणं होय. अग्नी समिधा जाळत नाही; तो तिला प्रकाशात रूपांतरित करतो. तसंच, जीवनहवनात देह संपत नाही—तो अर्थपूर्ण होतो.

म्हणूनच प्रत्येकाला चक्रव्यूहात उतरावं लागेलच असं नाही. पण प्रत्येकाला एवढं ठरवावं लागतं—

मी माझी शक्ती फक्त माझ्यासाठी वापरणार की एखाद्या तत्त्वासाठी अर्पण करणार?

या प्रश्नाचं उत्तर जिथे मिळतं, तिथेच खरं हवन सुरू होतं.