हवन : आत्मसमर्पणाचा ब्रह्ममार्ग

उपनिषदांनी यज्ञाला बाह्य विधी म्हणून न थांबवता त्याचा अंतर्मुख अर्थ उलगडला आहे. अग्नी, समिधा आणि आहुती ही प्रतीकं आहेत; खरा यज्ञ मनात पेटतो आणि खऱ्या आहुती अहंकाराच्या असतात.

जिथे “मी” विरघळतो, तिथे हवन सुरू होतं.

कठोपनिषद सांगतं—श्रेय आणि प्रेय हे दोन मार्ग माणसासमोर उभे असतात. प्रेय भोगाकडे नेतो; श्रेय आत्मोन्नतीकडे. हवन हा श्रेयमार्ग आहे. कारण तिथे सुखाची अपेक्षा नसते, लाभाची हमी नसते—तिथे असतं केवळ कर्तव्य आणि तत्त्वनिष्ठ समर्पण.

बृहदारण्यक उपनिषदात याज्ञवल्क्य सांगतो—“न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवति, आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति.”

सर्व काही आत्म्यासाठी प्रिय असतं. पण हा आत्मा देह–मनापुरता मर्यादित नसतो; तो व्यापक ब्रह्माशी एकरूप असतो. जेव्हा माणूस आपली शक्ती त्या व्यापक तत्त्वासाठी अर्पण करतो, तेव्हा तो देहयज्ञ करत नसून ब्रह्मयज्ञ करत असतो. हवन हीच ब्रह्मयज्ञाची प्रक्रिया आहे.

उपनिषद म्हणतात—यज्ञो वै विष्णुः.

यज्ञ म्हणजेच विष्णु, म्हणजेच व्यापक चेतना. म्हणूनच जेव्हा माणूस स्वतःला एखाद्या उच्च जीवनधारेशी जोडतो, तेव्हा त्याचं जीवन विष्णुमय होतं. त्या वेळी कर्म ही साधना बनते आणि त्याग हा आनंद बनतो.

अभिमन्यूचा प्रसंग उपनिषदांच्या प्रकाशात पाहिला तर तो केवळ वीरगाथा राहत नाही. तो नचिकेताच्या प्रश्नासारखा होतो—मृत्यू समोर असतानाही तत्त्वाचा मार्ग निवडणं. नचिकेत यमाला म्हणतो, “हे नाशवंत सुख मला नको; मला ते ज्ञान दे जे अमरत्वाकडे नेईल.”

अभिमन्यूनेही मृत्यू टाळण्याचा मार्ग निवडला नाही; त्याने सिद्धांताचा मार्ग निवडला. हाच हवनाचा आत्मा आहे.

ईशोपनिषद सांगतं—“तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा.”

त्यागातून भोग. हे वाक्य वरवर विरोधाभासी वाटतं, पण त्याचं रहस्य हवनात आहे. जे अर्पण केलं जातं, तेच परिपूर्ण होतं. जे धरून ठेवलं जातं, तेच अपूर्ण राहतं. हवन म्हणजे सोडणं नव्हे; स्वत्वाचं रूपांतर होय.

आजचा माणूस कर्म करतो, पण यज्ञभावना विसरतो. त्यामुळे कर्म त्याला बांधतं. गीतेत कृष्ण सांगतो—“यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः.”

यज्ञभावनेशिवाय केलेलं कर्म बंधन निर्माण करतं. हवन हीच यज्ञभावना आहे—जिथे “मी करतो” हा भाव जळून जातो आणि “माझ्याकडून घडत आहे” ही शांत जाणीव उरते.

खरं हवन म्हणजे स्वतःला नष्ट करणं नाही; ते अविद्येचं दहन आहे. देह पडतो, पण तत्त्व उरतं. व्यक्ती जाते, पण जीवनधारा टिकते. म्हणूनच अशा हवनासाठी भगवंतही अश्रू ढाळतो—कारण तिथे त्यालाच स्वतःचं प्रतिबिंब दिसतं.

जिथे अहं अग्नीत अर्पण होतो,

तिथे आत्मा प्रकाशमान होतो.

आणि हाच प्रकाश म्हणजे—हवन.