मालकी, अहंकार आणि भीती

मालकी ही केवळ बाह्य व्यवस्था नाही; ती मनात निर्माण झालेली एक सूक्ष्म भावना आहे. हे माझं आहे असे जेव्हा माणूस म्हणतो, तेव्हा त्याच्या नकळत मी कोण आहे याची व्याख्या बदलू लागते. मालकी वाढते तसा अहंकारही वाढत जातो—कारण मालकी म्हणजे स्वतःच्या अस्तित्वाला बाह्य वस्तूंशी जोडून घेणे.

माणूस जेव्हा म्हणतो, माझं घर, माझी पत्नी, माझं राज्य, तेव्हा त्या प्रत्येक माझ्या मागे एक अदृश्य दावा असतो—

“यावर माझा अधिकार आहे.”

हा अधिकार जितका तीव्र, तितकी अहंभावनेची पकड घट्ट.

अहंकाराचा खरा चेहरा भीती आहे.

जे आपले आहे, ते हरवेल ही भीती.

जे आपल्या ताब्यात आहे, ते निसटेल ही भीती.

जे आपण आहोत, ते टिकणार नाही ही भीती.

म्हणूनच मालकी वाढते तशी असुरक्षितताही वाढते. संपत्ती असलेला माणूस निर्धास्त नसतो; तो अधिक सावध असतो. राज्य असलेला राजा शांत नसतो; तो सदैव शत्रूंची कल्पना करत असतो. कारण मालकी टिकवण्याची जबाबदारी हीच अखेर चिंता बनते.

अहंकार स्वतःला केंद्रस्थानी ठेवतो. तो म्हणतो—

मी कमावलं, मी मिळवलं, मी टिकवलं.

पण जीवनाचा प्रवाह मात्र सांगत असतो की—

“हे सर्व तुला दिलं गेलं आहे; तू केवळ धारक आहेस.”

या विसंगतीतूनच माणसाच्या अंतरात सतत संघर्ष चालू असतो. बाहेरून तो मालक असतो, पण आतून तो कैदी बनतो. मालकी त्याला बांधते; आणि तीच मालकी तो जपतो—कारण सोडण्याची भीती असते.

गीतेत कृष्ण स्पष्ट सांगतो—

असक्तः सर्वभृच्चैव निर्लिप्तो निरहंकारः

असक्ती म्हणजे टाकून देणे नाही; असक्ती म्हणजे आतून न चिकटणे.

अहंकार म्हणजे आत्मविश्वास नव्हे; अहंकार म्हणजे मीच केंद्र आहे ही समज.

अध्यात्म माणसाला सांगते—

“तू केंद्र नाहीस; तू प्रवाहातला एक बिंदू आहेस.”

हा स्वीकार होताच भीती विरघळू लागते. कारण जिथे अहं विरघळतो, तिथे मालकीही सैल होते.

भीतीमुक्त जीवन म्हणजे स्वामित्वरहित जीवन नव्हे;

ते आहे स्वामित्व असूनही स्वामित्वाचा अहं नसलेले जीवन.

माणूस जेव्हा हे शिकतो, तेव्हा तो व्यवहारातही सौम्य होतो, नात्यांतही मोकळा होतो आणि अंतर्मनातही शांत होतो. कारण आता त्याला टिकवायचे काही उरत नाही—त्याला केवळ निभावायचे असते.

अध्यात्माचा खरा पराक्रम हा आहे की,

ते माणसाच्या हातातून मालकी काढून घेत नाही,

पण त्याच्या मनातून माझेपणाची भीती काढून टाकते.