आजच्या जगात होता-केंद्रित प्रयोग कसे शक्य?(उपनिषदात्मक पण व्यवहार्य उत्तर)

उपनिषद कधीच असं म्हणत नाहीत की

संपूर्ण जग आधी बदला, मग तू बदलेल.

उलट ते म्हणतात—

एक होता जागा झाला

की एक यज्ञ सुरू होतो.

होता-केंद्रित समाज

क्रांतीतून येत नाही;

तो प्रयोगातून जन्माला येतो.

१. सुरुवात व्यवस्था बदलून नाही, दृष्टी बदलून

आजची सर्वात मोठी अडचण ही आहे की

आपण होता-केंद्रित प्रयोग

व्यवस्थेवर लादायचा प्रयत्न करतो.

उपनिषद सांगतात—

व्यवस्था आधी बदलत नाही,

कर्तृत्वबुद्धी आधी विरघळते.

पहिला प्रयोग—

 “हे काम मी करत नाही;

माझ्यातून घडत आहे.”

हे वाक्य रोज स्वतःला आठवण करून देणं

हा पहिला आणि सर्वात मूलभूत प्रयोग आहे.

२. श्रमाच्या मोबदल्यात भाव बदलण्याचा प्रयोग

आज मजुरी टाळता येणार नाही.

पण भाव बदलता येतो.

उदा. डॉक्टर फी घेतो, पण फीला अंतिम सत्य मानत नाही

शिक्षक पगार घेतो, पण शिक्षण नोकरी मानत नाही

कारागीर काम विकतो, पण आत्मा विकत नाही

प्रयोग असा—

 मोबदला स्वीकारा,

पण श्रम विकल्याचा भाव स्वीकारू नका.

हे सूक्ष्म आहे, पण क्रांतिकारी आहे.

३. कुटुंब : पहिली प्रयोगशाळा

होता-केंद्रित समाजाची सुरुवात

राज्यापासून नाही,

घरापासून होते.

प्रयोग—

घरातल्या कामाला काम म्हणू नका

आई-वडिलांच्या सेवेला कर्तव्य न म्हणता यज्ञ म्हणा

“मी करतो” ऐवजी “आपल्यातून घडतं” हा शब्दप्रयोग जपा

घर बदललं की समाज बदलायला सुरुवात होते.

४. अन्नाबाबतचा सूक्ष्म प्रयोग

आज अन्न पूर्णपणे बाजारातून येतं.

ते टाळणं शक्य नाही.

पण प्रयोग असा करता येतो—

अन्न वाया न घालणं, अन्न घेताना प्रसादभाव ठेवणं, 

शक्य असेल तेवढं अन्न शेअर करणं

अन्नाशी नातं बदललं

की श्रमाशी नातं बदलतं.

५. वेळेचा यज्ञ : मोबदल्याविना देणं

होता-केंद्रित प्रयोगांचा एक ठोस मार्ग—

 वेळ द्या, पण किंमत न ठरवता.

कोणाला ऐकून घेणं

मार्गदर्शन करणं

ज्ञान शेअर करणं

ही लहान यज्ञकृती आहेत.

यामुळे मनाला आठवतं—

 मी स्रोत नाही; माझ्यातून वाहतं.

६. धन : साठा नव्हे, प्रवाह — छोट्या प्रमाणात

आज संपूर्ण धनव्यवस्था बदलता येणार नाही.

पण स्वतःच्या आयुष्यात प्रयोग शक्य आहे.

उदा.— उत्पन्नाचा एक भाग अनामिक दानासाठी ठेवणं

अपेक्षेशिवाय मदत करणं

“हे माझं” यावर प्रश्नचिन्ह लावणं

धनाशी नातं बदललं

की अहंकार सैल होतो.

७. समुदाय : लहान वर्तुळ, खोल नाते

होता-केंद्रित प्रयोग

मोठ्या संस्थांमध्ये आधी यशस्वी होत नाहीत.

ते लहान वर्तुळात रुजतात.

चार-पाच कुटुंबं

विचारवंत मित्र

लेखन, वाचन, अन्न, संवाद यांचे छोटे समूह

इथे व्यवहार चालतो,

पण भाव यज्ञाचा असतो.

८. अपयश स्वीकारण्याची तयारी

उपनिषद वास्तववादी आहेत.

ते सांगतात—

 अहंकार वारंवार परत येतो.

कधी श्रमाचा अभिमान येईल,

कधी मोबदल्याचा राग येईल.

हे अपयश नाही;

हे साधनेचे टप्पे आहेत.

९. महत्त्वाचा इशारा

होता-केंद्रित प्रयोग म्हणजे—

भांडवल नाकारणं नव्हे

पगार सोडणं नव्हे

व्यवस्था उद्ध्वस्त करणं नव्हे

तर—

 व्यवस्थेत राहून

अहंकार न पोसणं.

निष्कर्ष

आजच्या जगात होता-केंद्रित समाज

पूर्णपणे उभा राहीलच असं नाही.

पण—

एक होता-केंद्रित माणूस

संपूर्ण बाजारालाही प्रश्न विचारायला भाग पाडतो.

उपनिषदांना एवढंच अपेक्षित आहे.

यज्ञ एका वेदीवर सुरू झाला

की अग्नि दूरवर दिसतो.