क्रांती आणि होता : बाह्य विध्वंस व आंतरयज्ञ

उपनिषद सांगतात—यज्ञो वै विष्णुः. म्हणजे यज्ञ हा केवळ बाह्य क्रिया नाही; तो अंतःकरणातील प्रक्रिया आहे. जेव्हा हा यज्ञ बाहेर घडतो पण आत घडत नाही, तेव्हा क्रांती होते—परंतु रूपांतर होत नाही.

लेनिनची क्रांती ही बाह्य यज्ञ होती. राजेशाही, भांडवलदार, सरंजामदार यांचे हवन झाले. पण अहं हवनात गेला नाही. म्हणून सत्ता बदलली, पण सत्तेची भूक तशीच राहिली. उपनिषद ज्याला काम म्हणतात, तोच काम नव्या नावाने पुन्हा प्रकट झाला.

गांधीजींनी हे फार लवकर ओळखले होते. म्हणूनच त्यांनी राजकीय स्वातंत्र्याइतकेच स्व-स्वातंत्र्य महत्त्वाचे मानले. चरखा, साधेपणा, अपरिग्रह—हे राजकीय कार्यक्रम नव्हते; ते अहंकारशुद्धीचे उपाय होते. पण बहुसंख्य लोकांनी स्वातंत्र्य स्वीकारले, आत्मसंयम नाही.

इथे गीतेचा मूलभूत सिद्धांत लागू होतो—

“कर्मण्येवाधिकारस्ते”

कर्मावर अधिकार स्वीकारला गेला, पण अहं त्याग स्वीकारला गेला नाही. म्हणून कर्मातून सत्ता आली, पण कर्मयोगातून शांती आली नाही.

माणसाची मूलभूत समस्या व्यवस्था नाही, तर वृत्ती आहे. व्यवस्था ही फक्त त्या वृत्तीची बाह्य रचना असते. म्हणूनच मालकी संस्था मोडतात, पण मालकीभाव मोडत नाही. राज्ये बदलतात, पण राज्यकर्त्यांच्या मनातील राजेशाही तशीच राहते.

याच अर्थाने इतिहास वारंवार एकच गोष्ट सिद्ध करतो—

क्रांती लोकांनी केली,

राज्य संस्था उभ्या राहिल्या,

पण होता जन्माला आला नाही.

होता म्हणजे कोण?

जो दुसऱ्याच्या अन्यायाचे हवन करतो, तो नव्हे;

जो स्वतःच्या अहंकाराचे हवन करतो, तो होता.

जोपर्यंत क्रांती बाहेरची आहे, तोपर्यंत ती सत्तांतर आहे.

आणि जेव्हा ती आत उतरते, तेव्हाच ती संस्कारांतर होते.

म्हणूनच लेनिन, गांधी, वॉशिंग्टन अपयशी ठरत नाहीत. अपयशी ठरतो तो माणूस—जो सत्ता बदलतो, पण स्वतःला बदलत नाही.

आणि म्हणूनच ‘होता’ ही संकल्पना राजकीय नाही, ती आध्यात्मिक आहे.