होता-केंद्रित समाजरचना(उपनिषदात्मक आराखडा)

उपनिषद मानवाला भोक्ता मानत नाहीत,

ना त्याला उत्पादक मानतात.

उपनिषद मानवाला होता-माध्यम मानतात.

जेव्हा समाजाची रचना

“मी करतो” या अहंकाराभोवती होते,

तेव्हा भांडवलवाद जन्माला येतो.

जेव्हा रचना

“होता करतो” या साक्षीभावावर उभी राहते,

तेव्हा समाज यज्ञरूप होतो.

१. मूलभूत तत्त्व : कर्तृत्वाचा विसर्जन

होता-केंद्रित समाजाचं पहिलं सूत्र—

कर्तृत्व माझं नाही;

कृत्य माझ्यातून घडतं.

या दृष्टीने

श्रम हा माल नाही,

सेवा हा व्यवहार नाही,

आणि जीवन हा उद्योग नाही.

माणूस स्वतःला स्वामी नव्हे,

ऋत्विज मानतो.

२. अन्नव्यवस्था : अन्न = ब्रह्म

उपनिषद सांगतात—

अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात्.

म्हणून—

अन्न व्यापाराची वस्तू नसते

अन्न साठवण्याचा अधिकार नसतो

अन्न नफा देत नाही; ते जीवन देतं

शेती ही उद्योग नसून महायज्ञ असतो.

शेतकरी उत्पादक नसतो;

तो अन्नयज्ञाचा होता असतो.

समाजाचं कर्तव्य—

अन्नयज्ञ करणाऱ्याला सांभाळणं.

३. श्रमव्यवस्था : मजुरी नाही, सहभाग

होता-केंद्रित समाजात

कोणीही ‘कामावर’ नसतो;

सर्वजण यज्ञात सहभागी असतात.

वैद्य उपचार करत नाही; तो प्राणयज्ञ करतो

शिक्षक शिकवत नाही; तो बोधयज्ञ करतो

कारागीर बनवत नाही; तो रूपयज्ञ करतो

म्हणून—

 श्रमाला किंमत नसते,

पण श्रम करणाऱ्याला प्रतिष्ठा असते.

४. धनव्यवस्था : साठा नव्हे, प्रवाह

उपनिषद सांगतात—

त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः.

धन साठवण्यासाठी नसतं;

ते प्रवाहित होण्यासाठी असतं.

होता-केंद्रित समाजात—

नफा हा पाप नसतो, पण ध्येयही नसतो

साठा वैयक्तिक नसतो; तो सामाजिक असतो

संपत्ती म्हणजे जबाबदारी

धन म्हणजे यज्ञाची आहुती.

५. शिक्षण : स्मरणप्रक्रिया

शिक्षण म्हणजे कौशल्यनिर्मिती नव्हे.

ते आत्मस्मरण आहे.

गुरु वेतन घेत नाही;

शिष्य दक्षिणा अर्पण करतो.

ज्ञान पॅकेज नसतं,

ते प्रसाद असतं.

६. वैद्यक : सेवा, सौदा नाही

आरोग्य ही सेवा आहे,

व्यवसाय नव्हे.

वैद्य फी घेत नाही;

समाज त्याची काळजी घेतो.

कारण—

 प्राण वाचवणं म्हणजे

यज्ञाचं रक्षण करणं.

७. शासन : राजा = यज्ञपालक

उपनिषदकालीन राजा

शासक नव्हता;

तो यज्ञाचा रक्षक होता.

कर म्हणजे लूट नव्हे; तो सहभाग

सत्ता म्हणजे अधिकार नव्हे; ती जबाबदारी

राजा स्वतःला ‘होता’ समजत नाही;

तो होता-सेवक असतो.

८. न्याय : दंड नव्हे, संतुलन

न्याय म्हणजे शिक्षा नव्हे.

न्याय म्हणजे ऋताची पुनर्स्थापना.

गुन्हा म्हणजे यज्ञभंग.

दंड म्हणजे प्रायश्चित्त.

९. कुटुंब आणि समाज : सूक्ष्म यज्ञ

कुटुंब ही लहान यज्ञवेदी आहे.

आई अन्नयज्ञ करते

वडील संरक्षणयज्ञ करतात

मूल स्मरणयज्ञ शिकतं

या यज्ञात कोणाचीही मजुरी नाही.

१०. संक्रमण : आज शक्य आहे का?

ही रचना एका दिवसात येणार नाही.

उपनिषदही ते मान्य करतात.

पण सुरुवात इथून होऊ शकते—

श्रमाला किंमत लावणं थांबवून

कृतज्ञता जपून

अहंकार सैल करून

समाज आधी आतून बदलतो,

मग व्यवस्था बदलते.

निष्कर्ष

होता-केंद्रित समाज

हा भूतकाळाचा नॉस्टॅल्जिया नाही.

तो भविष्याचा आध्यात्मिक आराखडा आहे.

जेव्हा माणूस पुन्हा म्हणेल—

 “मी करीत नाही;

माझ्यातून होता करतो.”

तेव्हा—

श्रम विक्रीस येणार नाहीत

अन्न बाजारात पडणार नाही

आणि जीवन पुन्हा यज्ञ बनेल

कारण

होता केंद्रस्थानी आला

की बाजार आपोआप बाहेर पडतो.