मालकी संस्था आणि होता

राजा म्हणजे भगवंताचा अंश — “न: विष्णू: पृथ्वीपते:” — आणि पिता म्हणजे आकाशातून उतरलेला देव, म्हणून “पितृदेवो भव” असे म्हटले गेले. या मालकी संस्थेविषयी माणूस जितका एकनिष्ठ आणि विनम्र असेल, तितके ते उच्चशीलतेचे लक्षण मानले गेले. अशा माणसाला महान आणि नीतिमान समजण्याचे नीतिशास्त्र समाजात दृढ झाले.

हे मान्य करायलाच हवे की मालकी संस्थेमुळे मानवी संस्कृतीचा विकास झाला, गौरव वाढला. पण प्रश्न हा नाही. प्रश्न असा आहे की ज्या ठिकाणी मालकीची भावना असावी, ती तिथेच कायम राहिली का?

माणूस निग्रह-अनुग्रह समर्थ आहे. तो मारूही शकतो आणि माफही करू शकतो; थोबाडीत मारू शकतो आणि गालावर टिचकीही देऊ शकतो. त्यामुळे मालकी संस्था निर्माण करणारा माणूसच ती मोडून काढण्याची शक्तीही ठेवतो. तरीही वास्तव असे आहे की माणूस अनेकदा या संस्थांचाच गुलाम बनतो.

पुढे भांडवलवाद ही एक प्रचंड मालकी संस्था उभी राहिली. तिने पूर्वीच्या काही मालकी व्यवस्थाच उडवून लावल्या —

१) गुलामगिरी

२) स्त्रीवरील स्वामित्व

३) राजसत्ता

कायद्याने गुलामगिरी नाहीशी झाली, स्त्रीला समानतेची मान्यता मिळाली आणि लोकशाही प्रतिष्ठित झाली. वरवर पाहता ही मानवी प्रगती वाटते. पण इतिहासाचे सूक्ष्म अवलोकन केले, तर लक्षात येते की या बदलांमागे भांडवलवादी स्वार्थाची भूमिका निर्णायक होती.

गुलामगिरी का नाहीशी झाली? मानवता जागी झाली म्हणून? ही कल्पना भोळी आहे. यंत्रे आली आणि गुलामांचे काम करू लागली. गुलाम पाळणे महाग पडू लागले. त्यांच्या अन्न-वस्त्र-पालनाची जबाबदारी नकोशी वाटू लागली. त्यामुळे गुलामगिरी टाकाऊ ठरली.

गुलामगिरी असताना किमान दोन वेळचे पोटभर जेवण मिळत होते. गुलामगिरी गेल्यावर “व्यक्तिगत अधिकार” ही गोड भाषा आली. मालक म्हणू लागला — “मजुरी सव्वा रुपया; परवडत नसेल तर मार्ग मोकळा आहे.”

मालकाला मजूर मिळतो; पण मजुराला पोटभर मजुरी मिळत नाही. यंत्रयुगात माणूस अर्धपोटी काम करू लागला.

माझा हेतू अब्राहम लिंकनसारख्या थोर पुरुषांचे योगदान नाकारणे हा नाही. त्यांच्या प्रयत्नांनी फरक पडला. पण निर्णायक ठरली ती परिस्थिती आणि स्वार्थाची संगती.

स्त्री गुलामगिरीही अशाच प्रकारे संपली. अठराव्या-एकोणिसाव्या शतकात युद्ध, कारखाने, व्यापार यामुळे पुरुष घराबाहेर गेले. घर चालवण्यासाठी स्त्रियांना बाहेर पडावे लागले. तेव्हा “स्त्रीला आत्मा आहे” असे उद्गार उच्चारले गेले. गरज निर्माण झाली म्हणून समानतेची भाषा जन्माला आली.

लोकशाहीचेही तसेच आहे. वाढत्या व्यापारामुळे राजेशाही व्यापाऱ्यांना अडथळा वाटू लागली. राजसत्ता ओझे झाली. परिणामी राजावर व्यापाऱ्यांची सत्ता प्रस्थापित झाली. लोकशाही सर्वांना तत्त्वतः मान्य होती म्हणून ती आली, असे नाही; स्वार्थाने तिला वेग दिला.