स्वामित्वरहित जीवन : शक्य आहे का?

पहिल्या नजरेला हा प्रश्नच अव्यवहार्य वाटतो. घर आहे, कुटुंब आहे, जबाबदाऱ्या आहेत, नाती आहेत—मग स्वामित्वरहित जीवन कसं शक्य आहे? माणूस जिवंत असेपर्यंत काहीतरी आपलं असणारच, असं वाटतं. पण अध्यात्म जेव्हा स्वामित्वरहित जीवन म्हणतं, तेव्हा ते बाह्य रचनेचा निषेध करत नाही; ते अंतःकरणातील भूमिकेचा बदल सुचवतं.

स्वामित्वरहित जीवन म्हणजे

घर न ठेवणे नव्हे—घराशी न बांधले जाणे.

नातं न ठेवणे नव्हे—नात्यावर हक्क न सांगणे.

संपत्ती न मिळवणे नव्हे—संपत्तीमध्ये स्वतःला शोधू न देणे.

माणूस व्यवहारात मालक असतो, पण अंतरात तो सेवक राहतो—हीच स्वामित्वरहिततेची पहिली खूण आहे.

राजा जनक याचे उदाहरण इथे अपरिहार्य ठरते. राज्य त्याच्याकडे होते, पण राज्य त्याच्या मनावर नव्हते. तो निर्णय घेत होता, पण निर्णयांनी त्याला बांधले नव्हते. म्हणूनच तो विदेह होता—देह असूनही देहभावनेपलीकडे.

आपल्या दैनंदिन जीवनातही हे शक्य आहे.

घरात वडील म्हणून जबाबदारी निभावताना “हा माझा अधिकार” न म्हणता “ही माझी जबाबदारी” अशी भूमिका ठेवता येते.

पालक म्हणून मुलांना घडवताना “मी घडवतो”ऐवजी “मी साथ देतो” अशी भूमिका घेता येते.

संपत्ती सांभाळताना “ही माझी आहे”पेक्षा “ही माझ्याकडे आलेली आहे” असा भाव ठेवता येतो.

स्वामित्वरहित जीवन म्हणजे कर्तेपणाचा त्याग, कर्तव्याचा नव्हे.

कर्तेपण म्हणजे—मीच करतो, माझ्यामुळेच होतं.

कर्तव्य म्हणजे—माझ्याकडून जे घडलं, ते मी प्रामाणिकपणे केलं.

गीतेत यालाच निष्काम कर्म म्हणतात. फलावरचा अधिकार सोडणे म्हणजे कर्म सोडणे नव्हे; ते कर्माला अहंकारातून मुक्त करणे आहे.

असा जीवनक्रम स्वीकारल्यावर माणसाच्या स्वभावात बदल दिसू लागतो.

तो कमी चिडतो, कारण त्याला काही वाचवायचं नसतं.

तो कमी दुखावतो, कारण त्याचं काही हिरावलं जात नाही.

तो अधिक मोकळा होतो, कारण तो कोणाचाही मालक नसतो.

स्वामित्वरहित जीवन हे संन्याशासाठीच राखीव नाही; ते गृहस्थासाठीच खरी कसोटी आहे. कारण जेव्हा सर्व काही हातात असूनही मन मोकळं राहतं, तेव्हाच खरी मुक्तता घडते.

अखेरीस प्रश्न राहतो—

“माझ्या हातात जे आहे, ते मी धरलं आहे की ते मला धरून ठेवत आहे?”

या प्रश्नाचं प्रामाणिक उत्तर जिथे मिळतं, तिथूनच स्वामित्वरहित जीवनाची सुरुवात होते.