‘श्रमाचं मूल्य होऊ शकत नाही’ — उपनिषदात्मक भूमिका

उपनिषद सांगतात: शरीरातील सर्व क्रिया होता—आत्मिक आत्मशक्तीमुळे घडतात.

आत्मशक्तीच्या श्रमाचं मूल्य करता येत नाही; कारण त्याची किंमत मोजण्याचं मापच अस्तित्वात नाही.

सेवा, प्रेम, काळजी, गुरु-कृपा — यांना मजुरी नसते; ती दक्षिणा असते.

मजुरी म्हणजे श्रमाची किंमत; दक्षिणा म्हणजे कृतज्ञतेचा भाव.

एकेकाळी कुंभार, ब्राह्मण, वैद्य हे ‘आपलेच’ मानले जात; त्यांच्या श्रमाला बाजारभाव नव्हता.

आज मात्र डॉक्टर, वकील, शिक्षक—सर्वांची किंमत ठरवली जाते; ही अवैदिक, अशास्त्रीय समाजरचना आहे.

आईच्या श्रमाचं मूल्य करता येत नाही, तसंच समाजातील कोणत्याही आत्मिय श्रमाचंही करता येणार नाही.

श्रम माणसाचे नसून भगवंताचे आहेत—माणूस फक्त माध्यम आहे.

म्हणूनच ‘श्रम माझे आहेत’ हा दावा उपनिषदांना मान्य नाही.

हा विचार तात्काळ आचरणात येणार नाही; पण तो रुजला तर भविष्यात समाज श्रममूल्याच्या पलीकडे जाईल.