Spiritual Life

माणूस साधनेला अनेकदा करायची गोष्ट समजतो. उठणं, बसणं, जप करणं, नियम पाळणं, वेळ ठरवणं. हे सगळं असतं—पण तेच साधना नाही. खरी साधना म्हणजे आठवण. कशाची आठवण? आपण कोण आहोत याची. आपण ज्या शक्तीने चालतो, श्वास घेतो, विचार करतो— त्या शक्तीची. साधना म्हणजे देवाला मिळवणं नाही. साधना म्हणजे देवाला विसरणं थांबवणं. माणूस विसरतो— कामात, विचारांत, भावनांत, अपेक्षांत. आणि मग म्हणतो, “मला साधना करायला वेळ नाही.” खरं तर, त्याला फक्त आठवण राहात नाही. ज्या क्षणी आठवण जागी होते— त्या क्षणी साधना सुरू होते. तो क्षण ध्यानात असो वा कामात, तो क्षण मंदिरात असो वा बाजारात. श्वास घेताना आठवण राहिली— ही शक्ती माझी नाही. बोलताना आठवण राहिली— हे शब्द माझ्यातून येत आहेत. चालताना आठवण राहिली— ही हालचाल माझ्यामुळे नाही. ही आठवण सततची नसते. ती येते आणि जाते. पण प्रत्येक वेळी ती येते, तेव्हा माणूस थोडा हलका होतो. साधना म्हणजे आठवण टिकवण्याचा अट्टहास नव्हे. साधना म्हणजे आठवण गेली आहे हे कळणं. ज्या क्षणी माणूस पाहतो— “मी विसरलो”, त्याच क्षणी आठवण परत येते. म्हणून साधनेत अपराधभाव नको. नियमांचा ताण नको. फक्त प्रामा...

माणूस शुद्धीचा अर्थ अनेकदा बाहेर शोधतो. शुद्ध अन्न, शुद्ध पाणी, शुद्ध वस्त्र, शुद्ध आचार. हे सगळं आवश्यक आहे—पण अपुरं आहे. कारण खरी अशुद्धी बाहेर नसते; ती दृष्टीत असते. शुद्धी म्हणजे काही नवीन मिळवणं नव्हे. शुद्धी म्हणजे जे अडथळे आहेत, ते दूर होणं. मनात विचार येतात—ते अशुद्ध नाहीत. भावना उठतात—त्या अशुद्ध नाहीत. अशुद्धी येते तेव्हा, जेव्हा आपण त्यांना मी म्हणतो. राग येणं ही अशुद्धी नाही. “मी रागीट आहे” हे म्हणणं अशुद्धी आहे. भीती येणं दोष नाही. “मीच ही भीती आहे” असं मानणं बंधन आहे. शुद्ध मन म्हणजे रिकामं मन नव्हे. शुद्ध मन म्हणजे चिकटलेलं नसलेलं मन. जसं आरसा स्वच्छ असेल तर तो सगळं दाखवतो, पण काही धरून ठेवत नाही— तसंच शुद्ध मन असतं. शुद्धी म्हणजे वासनांचा नाश नव्हे, शुद्धी म्हणजे वासनांशी ओळख तुटणं. जेव्हा कर्तेपण सुटतं, जेव्हा शरीर यज्ञकुंड म्हणून दिसतं, जेव्हा विचार-भावना ऊर्जा म्हणून पाहिल्या जातात, आणि देव अंतरात असल्याचं स्पष्ट होतं— तेव्हा शुद्धी आपोआप घडते. म्हणून शुद्धीसाठी वेगळी धडपड करावी लागत नाही. शुद्धीसाठी फक्त प्रामाणिक पाहणं पुरेसं असतं. जे पाहिलं जातं, ते हळ...

माणूस देवाला शोधत राहतो— मंदिरात, तीर्थात, मूर्तीत, ग्रंथात. पण शोध बाहेर चालू असतो, आणि देव अंतरात शांतपणे उपस्थित असतो. आपण म्हणतो— “देव भेटला”, पण खरं तर देव कधीच हरवलेला नसतो. हरवलेली असते ती आपली दृष्टी. ज्या शक्तीने आपण चालतो, ज्या शक्तीने श्वास येतो, ज्या शक्तीने विचार उगवतो— तीच शक्ती म्हणजे देव. तो कुठे वेगळा बसलेला नाही. तो जीवन चालवत आहे. आपण देवाला पाहण्याचा विषय बनवतो, पण देव हा पाहणारा आहे. डोळ्यांनी जे दिसतं, त्यापेक्षा डोळ्यांना दिसू देणारी शक्ती अधिक मूलभूत आहे. देव बाहेर शोधला की अंतरात दुभंग निर्माण होतो— मी इथे आहे आणि देव तिकडे आहे. पण जेव्हा हे कळतं की मी ज्या शक्तीने आहे, तीच देव आहे, तेव्हा दुभंग संपतो. मग देवाला आठवावं लागत नाही, कारण विसरणंच होत नाही. मंदिरात गेल्यावर शांतता वाटते, ती दगडामुळे नसते— ती अंतर थोडं रिकामं झाल्यामुळे असते. ती शांतता आपण घरीही अनुभवू शकतो, जर बाहेर शोधणं थांबवलं. देव अंतरात आहे— याचा अर्थ असा नाही की बाहेर काहीच पवित्र नाही. बाहेरचं सगळं पवित्र होतं, कारण आत देव आहे. ज्या क्षणी माणूस हे ओळखतो, त्या क्षणी त्याची साधना बद...

  नामस्मरणाबद्दल माणूस एक वाक्य सहज म्हणतो— “मी नामस्मरण करतो.” पण इथेच प्रश्न उभा राहतो : हे खरंच मी करतो का? नाम आठवतं तेव्हा आपण ते उच्चारतो. पण नाम आठवतं तरी कसं? त्या क्षणी कोणती तरी प्रेरणा आतून उठते, आणि ओठांवर नाम येतं. जर नाम आठवणं आपल्या इच्छेवर असतं, तर ते कधीच विसरलं गेलं नसतं. पण प्रत्यक्षात असं होत नाही. कधी नाम अखंड वाहतं, तर कधी किती प्रयत्न करूनही ते जमत नाही. याचा अर्थ काय? याचा अर्थ असा की, नामस्मरण ही केवळ साधना नाही—ती कृपाही आहे. साधना म्हणजे प्रयत्न, कृपा म्हणजे अनुग्रह. आणि नामस्मरण या दोहोंच्या मधोमध उभं आहे. आपण प्रयत्न करतो—बसतो, जपमाळ धरतो, ओठ हलवतो. पण त्या प्रयत्नाला जी चेतना देते, ती आपल्या हातात नाही. नाम ही फक्त ध्वनीरचना नाही. नाम म्हणजे ऊर्जेचं स्मरण आहे. ज्या शक्तीने शरीर चालतं, ज्या शक्तीने विचार येतात, त्याच शक्तीची ओळख म्हणजे नाम. म्हणूनच नामस्मरण करताना जर मी करतो हा भाव असेल, तर नाम जड होतं. आणि जेव्हा माझ्याकडून होत आहे असा भाव येतो, तेव्हा नाम वाहायला लागतं. खरी साधना म्हणजे नामावर हक्क सांगणं नाही. खरी साधना म्हणजे नामासाठी रि...

माणूस स्वतःला विचारांनी ओळखतो. “मला असं वाटतं”, “माझा विचार असा आहे”, “माझी भावना अशी आहे”— पण हे विचार आणि भावना खरंच माझ्या आहेत का? विचार येतो—तो आपण निर्माण करतो का, की तो आपल्यात उगवतो? भावना येते—ती आपल्या नियंत्रणात असते का, की ती आपल्यावर येते? या प्रश्नांकडे माणूस फारसा पाहत नाही. म्हणून तो विचारांशी आणि भावनांशी स्वतःला जोडून घेतो. खरं तर, विचार आणि भावना हे ऊर्जेचे प्रकार आहेत. ते स्थिर नसतात; ते येतात आणि जातात. आज जो विचार तीव्र वाटतो, तोच उद्या क्षीण होतो. आज जी भावना प्रबळ असते, तीच थोड्याच वेळात बदलते. जर विचार आणि भावना बदलत असतील, तर मी कोण आहे—जो बदलत नाही? विचार हा ऊर्जेचा सूक्ष्म प्रवाह आहे. भावना ही त्याच ऊर्जेची दाट अवस्था आहे. विचार वारंवार आला की तो भावना बनतो, आणि भावना कृतीकडे ढकलते. माणूस बहुतेक वेळा ऊर्जेच्या प्रवाहात वाहून जातो. राग आला की तो रागच बनतो. भीती आली की भीतीच बनतो. आनंद आला की आनंदात हरवतो. पण साधना म्हणजे भावना दाबणं नव्हे. साधना म्हणजे भावनांना पाहणं. जेव्हा माणूस रागाला पाहतो, तेव्हा तो राग राहत नाही—तो ऊर्जा बनतो. जेव्हा माणूस भ...

आपण शरीराकडे साधारणपणे वापरण्याची वस्तू म्हणून पाहतो. पण खरं पाहिलं तर शरीर म्हणजे एक सतत चालू असलेलं यज्ञकुंड आहे. या यज्ञकुंडात श्वासाचं हवन चालू असतं, अन्नाचं हवन चालू असतं, विचारांचं हवन चालू असतं. श्वास आत जातो—तो प्राण बनतो. अन्न आत जातं—ते रक्त, स्नायू, चेतना बनतं. विचार येतात—ते भावना बनतात, कृती बनतात. हा सगळा यज्ञ क्षणभरही थांबत नाही. शरीरात अग्नी आहे. तो फक्त पोटातला जठराग्नी नाही; तो पेशीपेशींमध्ये आहे. प्रत्येक पेशीत चयापचय चालू आहे. जुने कण जळत आहेत, नवे तयार होत आहेत. मृत्यू आणि जन्म—दोन्ही एकाच वेळी शरीरात घडत असतात. म्हणूनच शरीर जिवंत असतं. या यज्ञात आहुती कोण देतो? आपण म्हणतो— “मी खातो.” पण अन्न पचवणारी, त्याचा रस करणारी, त्याला जीवनात रूपांतर करणारी शक्ती आपली नाही. ती अंतरातली आत्मशक्ती आहे. आपण फक्त अन्न तोंडापर्यंत नेतो; त्यापुढचं सगळं हवन आपोआप घडतं. श्वास घ्या आणि पहा— तो आपल्यामुळे येतो का, की आपल्याशिवाय येतो? झोपेत असताना श्वास चालू असतो, हृदय धडधडत असतं, रक्त वाहत असतं. त्या वेळी मी कुठे असतो? माणूस शरीरात राहतो, पण शरीर कसं चालतं याची जाणीव त्या...

माणूस आयुष्यभर एक वाक्य ठामपणे म्हणत असतो— “मी केलं.” मी चाललो, मी बोललो, मी विचार केला, मी नाम घेतलं, मी साधना केली. पण खरंच मी केलं का? आपण चालतो, पण चालण्याची प्रक्रिया आपल्याला ठाऊक नसते. पाय उचलणं, संतुलन राखणं, स्नायूंची हालचाल, नसा देत असलेले संकेत—या सगळ्याची माहिती आपल्याला नसते. तरीसुद्धा चालणं घडतं. कारण चालवणारी शक्ती आपण नाही, तर अंतरातली आत्मशक्ती आहे. आपण बोलतो, पण शब्द कुठून येतात? विचार आधी येतो की शब्द आधी येतो? विचार येतो तरी कसा? या सगळ्या प्रक्रियांमध्ये माझा हस्तक्षेप किती आहे—हा प्रश्न माणूस स्वतःला विचारत नाही. म्हणूनच कर्तेपणाचा भ्रम निर्माण होतो. खाल्लेलं अन्न आपण खातो, पण पचन आपण करतो का? रक्त तयार करणं, श्वासोच्छ्वास, हृदयाची धडधड—यापैकी एकही क्रिया आपल्या इच्छेवर अवलंबून नाही. तरीसुद्धा आपण म्हणतो, “मी जगतो आहे.” खरं तर, जगणं आपल्यातून घडत आहे. हा भ्रम फक्त दैनंदिन जीवनापुरता मर्यादित नाही; तो साधनेतही येतो. “मी नामस्मरण केलं”, “मी जप केला”, “मी ध्यान केलं”—हे सगळे वाक्य कर्तेपणातूनच येतात. पण प्रश्न तोच आहे—नाम आठवलं तरी कोणामुळे? मन एकाग्र झाल...

अंतरातला आत्मा शुद्ध झाला पाहिजे. तो सतत हवन करीत असतो; म्हणून त्याला होता म्हटले आहे. आत्मशक्तीच्या या हवनामुळेच माणूस चालतो, फिरतो, खातो, पितो, बसतो, उठतो. माणसाची प्रत्येक कृती त्या आत्मशक्तीच्या अखंड यज्ञातूनच घडत असते. संपूर्ण जीवन अंतरातल्या चिन्मय शक्तीमुळे चालू असते. अभ्यासू माणसाला हे ठाऊक असते की, मानवमात्राचे जीवन आत्मशक्तीच्या हवनावरच आधारलेले आहे. हे समजून घेण्यासाठी बाहेर फार धावपळ करण्याची गरज नाही. आपण कसे बोलतो, बोलताना किती शक्ती वापरतो, हे आपल्याला ठाऊक आहे का? आपण चालतो—पण चालणे म्हणजे काय, हेच आपल्याला माहीत नाही. भावना म्हणजे काय, त्यांची प्रक्रिया काय—याचीही आपल्याला नीट जाणीव नसते. तरीसुद्धा आपण चालतो, धावतो, फिरतो. खाल्लेलं अन्न पचतं. स्वादुपिंडातून इन्सुलिन तयार होतं. अंतरातल्या असंख्य क्रिया अत्यंत शिस्तबद्ध रीतीने चालू असतात. शरीरातील अनंत नसा आपापलं कार्य करीत असतात. या नसांना जर एका सरळ रेषेत मांडलं, तर त्या कित्येक मैल लांब पसरतील. हे सगळं इतकं अचूक आणि सुरळीत चालतं—पण त्याची जाणीव माणसाला नसते. हे सगळं आत्मशक्तीच्या हवनामुळे चालतं. म्हणून माण...

भक्ती आणि अध्यात्म हे काही कोणतं व्यवसाय नाहीत. एकदा रामदासस्वामी लहान मुलांसोबत खेळत होते. ते दृश्य पाहून कुणीतरी त्यांना म्हणालं, “अहो! तुम्ही लहान पोरांसोबत खेळताय? पोरांमध्ये पोर होऊन गेलात? तुमच्यासारख्या तत्त्वज्ञाला हे शोभत नाही.” त्यावर रामदासस्वामी शांतपणे म्हणाले— वये पोर ते थोर होऊन गेले | वय थोर ते चोर होऊन गेले || म्हणजे, “जे वयाने लहान आहेत ते फार मोठे झाले आहेत; आणि जे वयाने मोठे आहेत ते लबाड झाले आहेत.” महापुरुष असे अग्नीसारखे असतात. अग्नीचा लाकडावर परिणाम होतो; पण लाकडाचा अग्नीवर होत नाही. काही लोक दारुड्यांच्या संगतीत जातात आणि थोड्याच दिवसांत स्वतःही दारू पिऊ लागतात. इथे लाकडाचा परिणाम अग्नीवर झाला—ही विकृती आहे. पण अग्नीचा लाकडावर परिणाम झाला, तर ती प्रकृती आहे. आपण सगळ्यांना भेटतो. जुगाऱ्याला भेटतो आणि काही दिवसांत आपणच जुगारी होतो—हे चालणार नाही. मग माझ्या जीवनाचं वैशिष्ट्य काय उरलं? महापुरुष अंतरिक्षसत् असतात—सर्वांमध्ये मिसळतात, पण स्वतःचं वैशिष्ट्य टिकवून ठेवतात. महापुरुषांचं वर्तन सर्वांशी सामान्यच असतं. त्यांचं बोलणं, चालणं, वागणं—सगळं आपल्यासारखं...

     पुढचं विशेषण आहे अंतरिक्षसत्—म्हणजे आत्मा सर्वांमध्ये, अंतरिक्षात वास करतो. हे आत्म्याचं सामाजिकीकरण आहे. याचा अर्थ असा की, मला जगात जास्तीत जास्त लोकांना धारण करता आलं पाहिजे. स्वतःला सोडून उरलेलं जे काही आहे ते समाजात येतं–जातं. पत्नीही समाजात येते, पुत्रही समाजात येतो. अंतरिक्षसत् आत्मा आहे याचा अर्थच हा की, प्रत्येक शरीराच्या अंतरंगात कार्यरत असलेली जी केंद्रभूत शक्ती आहे, ती म्हणजे आत्मा. माझ्या शरीरात सुरू असलेल्या असंख्य क्रियांची केंद्रीभूतता आत्मशक्तीत आहे—हाच अंतरिक्षसत् शब्दाचा खरा अर्थ. मी जेव्हा एखाद्या तत्त्वज्ञानीसोबत चर्चा करतो, तेव्हा केंद्रस्थानी आत्माच असतो; आणि जेव्हा मी पाच वर्षांच्या मुलाशी गप्पा मारतो, तेव्हाही तोच केंद्रभूत आत्मा असतो. फरक इतकाच की, त्या मुलाला वेगळ्या भाषेत समजावावं लागतं. आकाशात ढगांचा गडगडाट झाला की लहान मूल विचारतं, “बाबा, हा आवाज कसला?” तेव्हा वडील सांगतात, “वर इंद्राच्या दरबारात लग्न आहे. सनई–चौघडे वाजतायत. तोच हा आवाज!” हे सांगताना माणूस जितका तल्लीन असतो, तितकीच तल्लीनता उपनिषद समजावताना सुद्धा असायला हवी. ...

जीवनात साफल्य येतं आणि वैफल्यही येतं— हे दोन टप्पे अपवाद नाहीत, तर जीवनाचे नियमच आहेत. परंतु प्रश्न असा नाही की साफल्य आलं का, किंवा वैफल्य आलं का; खरा प्रश्न असा आहे की या दोन्ही अवस्थांमध्ये माझा आत्मा कुठे उभा आहे? बहुतेक माणसं साफल्यात फुलून जातात आणि वैफल्यात कोमेजून जातात. साफल्यात अहंकार वाढतो, वैफल्यात आत्मविश्वास गळून पडतो. माणूस दोन्ही वेळा स्वतःपासून दूर जातो— आणि नेमकं इथेच वेदव्यास उपयोगी पडतात. साफल्याचा धोका साफल्य धोकादायक असतं. कारण ते माणसाला भ्रम देतं— “मीच कर्ता आहे, मीच सर्व काही आहे.” वेदव्यासांनी महाभारतात असंख्य यशस्वी पात्रे उभी केली, पण एकही पात्र त्यांनी साफल्यात शहाणपण हरपलेलं न दाखवता सोडलं नाही. युधिष्ठिराचा गर्व, अर्जुनाचा अभिमान, दुर्योधनाचा माज— साफल्याचं अंधारलेलं रूप त्यांनी निर्भीडपणे दाखवलं. व्यास सांगतात— साफल्य आलं, तरी आत्म्याचा तोल सुटता कामा नये. साफल्य हे माझं नसून परिस्थितीचं आहे, आणि आत्मा परिस्थितीपेक्षा मोठा आहे. वैफल्याचा खरा अर्थ वैफल्य आलं की माणूस म्हणतो— “आता काही उपयोग नाही.” पण वेदव्यास वैफल्याला शेवट मानत नाहीत. ते वैफल...

संघर्ष एकच नाही; ते अनेक स्तरांवर घडतात. मनुष्य विरुद्ध मनुष्य, मनुष्य विरुद्ध समाज, मनुष्य विरुद्ध निसर्ग, मनुष्य विरुद्ध विश्व— आणि सर्वांत तीव्र संघर्ष असतो तो माझ्या अंतरातल्या अनंत वासनांचा. या संघर्षांमध्ये माणूस फक्त तग धरावा इतकाच अपेक्षित नाही; त्याने डगमगू नये, उभा राहावा आणि पुढे जावं—ही अपेक्षा आहे. यासाठी वेळेची जाणीव, दिवसांची शिस्त आणि आत्मशक्तीची धारणा आवश्यक असते. म्हणूनच उपनिषद वाचताना वेदव्यासांना अंतःकरणातून अनंत प्रणाम करावेसे वाटतात. “व्यास” म्हणजे काय? वेदव्यासांना व्यास का म्हटलं जातं, याचा आपण फारसा विचार करत नाही. व्यास म्हणजे विस्तार देणारा. जीवनाला, संघर्षाला, आत्म्याला आणि सत्याला विस्तार देणारा. सत्यं परं धीमहि— जीवनाचं तत्त्वज्ञान सांगणारा तो व्यास. व्यासांनी जीवनातल्या संघर्षांमध्ये उभं राहण्याची ताकद दिली आहे. म्हणूनच ते सर्वांपेक्षा मोठे आहेत. सरस्वतीच्या घरातील कौस्तुभमणी शेक्सपियर होऊ शकत नाही; कालिदासही होऊ शकत नाही. ते स्थान केवळ वेदव्यासांनाच प्राप्त आहे. शेक्सपियर, कालिदास आणि व्यास शेक्सपियर दाखवतो— महान चरित्र परिस्थितीच्या दडपणाखाल...

संघर्षांचे अनेक प्रकार आहेत. जीवनात चाललेले संघर्ष, बाहेर दिसणारे संघर्ष, विश्वात सुरू असलेले संघर्ष— मनुष्य विरुद्ध मनुष्य, मनुष्य विरुद्ध समाज, मनुष्य विरुद्ध निसर्ग, मनुष्य विरुद्ध विश्व. इतक्यावरच संघर्ष संपत नाहीत. माझ्या अंतरातल्या अनंत वासनांचे संघर्षही सतत सुरू असतात. या सर्व संघर्षांमध्ये मला डगमगता कामा नये; उलट भक्कमपणे उभं राहून पुढेही जायला हवं. यासाठी वेळेची जाणीव, दिवसांची शिस्त आणि आत्मशक्तीची धारणा आवश्यक आहे. म्हणूनच उपनिषद वाचताना वेदव्यासांना अंतःकरणातून अनंत प्रणाम करावेसे वाटतात. वेदव्यासांनी जीवनात नेमकं काय केलं आहे, याची आपल्याला पुरेशी जाणीवच नाही. त्यांना “व्यास” का म्हणतात? व्यास म्हणजे काय? सत्यं परं धीमहि—जीवनाचं तत्त्वज्ञान स्पष्ट करणारे ते व्यास. व्यासांनी माणसाला संघर्षात उभं राहण्याची ताकद दिली आहे. म्हणूनच ते सर्वांपेक्षा मोठे आहेत. सरस्वतीच्या घरातील कौस्तुभमणी शेक्सपियर होऊ शकत नाही, कालिदासही होऊ शकत नाही. ते स्थान केवळ वेदव्यासांनाच प्राप्त आहे. शेक्सपियर महान आहे—तो दाखवतो की महान चरित्र कसं पतीत होतं, परिस्थितीच्या दडपणाखाली सिंह कसा...

वेदव्यासाने असं काय केलं आहे? काही लोक म्हणतात की वेदव्यासांनी भक्ती फार सुंदर गायली आहे, भगवंताचे गुणगान अत्यंत उत्कटतेने केलं आहे. पण खरोखर पाहिलं तर भगवंताचे गुणगान कोणी करू शकतं का? महापुरुषांनाही ते पूर्णपणे शक्य नाही. म्हणूनच पुष्पदंत म्हणतो— असितगिरीसमं स्यात् कज्जलं सिन्धुपात्रे सुरतरुवरशाखा लेखनी पत्रमुर्वी । लिखति यदि गृहित्वा शारदा सर्वकाळं तदपि तव गुणानामीश पारं न याति ॥ म्हणजे संपूर्ण पृथ्वी कागद झाली, समुद्र शाई झाला आणि सरस्वती लेखणी घेऊन अनंत काळ लिहीत राहिली, तरीही प्रभूंच्या गुणांचा पार लागणार नाही. अशा स्थितीत “वेदव्यासांनी प्रभूचे गुणगान केले” हे त्यांचे एक वैशिष्ट्य असले, तरी ते त्यांच्या महानतेचे एकमेव कारण नाही. ज्या पिठावरून नैतिक, सांस्कृतिक आणि अध्यात्मिक मूल्यांचे दर्शन घडते, त्याला आपण व्यासपीठ म्हणतो. ही संकल्पना निव्वळ श्रद्धेतून आलेली नाही. वेदव्यासांनी निर्माण केलेली वैचारिक संपदा अतुलनीय आहे. वैदिक वाङ्मय आणि वेदव्यासांचे वाङ्मय—ही दोनच अशी वाङ्मये आहेत जी आत्म्याची वसुरूपता प्रकट करतात आणि संपूर्ण जीवनाचा अर्थ उलगडतात. आजही अनेक जण लिहितात,...

जीवनात संघर्ष टाळून जगणं शक्य नाही. संघर्ष म्हणजे केवळ बाहेरच्या परिस्थितींशी झुंज नव्हे; तो आपल्या अंतर्मनाशीही असतो—शंकांशी, भीतींशी, अहंकाराशी, अपेक्षांशी, आणि कधी कधी आपल्या स्वतःच्या मर्यादांशीही. परंतु या साऱ्या संघर्षांमधून जे जन्माला येतं, ते म्हणजे शांतता. आणि ही शांतता म्हणजे फक्त आवाजांचा अभाव नाही. ती एक अंतर्गत समाधानाची अवस्था असते. कष्ट, क्लेश, घाम, अश्रू—या सर्वांचा अर्थ एका क्षणी स्पष्ट होतो, आणि मनात एक गहन निश्चय उगवतो की "हे सर्व वाया नव्हते." १. संघर्ष म्हणजे आत्मबांधणीचा काळ ज्या काळात आपण धडपडत असतो, त्या काळात आपल्याला वाटतं की आपण तुटतो आहोत. पण खऱ्या अर्थाने आपण घडत असतो. संघर्ष म्हणजे लोखंड भट्टीत तापत असण्यासारखा. तप्त, कठीण, त्रासदायक. पण त्यातून धातू जास्त मजबुत होतो. मानसिक संघर्ष तसाच असतो. दुःखातून माणूस उथळ राहत नाही; खोल जातो. प्रश्नांशी झगडताना तो कधी तरी स्वतःचे उत्तर होऊ लागतो. २. शांतता म्हणजे विजय नव्हे, स्वीकार संघर्षानंतर येणारी शांतता बाह्य परिस्थितींनी मिळत नाही. ती अहंकार वितळल्यावर येते. जे आपण बदलू शकत नाही ते स्वीकार...

लेखकाचा विचार: काही लोकांना या जगावर प्रेम बसत नाही. त्यांना माणसांमध्ये भाव दिसत नाही, निसर्गात सौंदर्य जाणवत नाही, आणि देवावर विश्वासही राहत नाही. पण खरं म्हणजे — जगावर प्रेम म्हणजे देवावर प्रेम. कारण जग हेच तर देवाचं प्रतिबिंब आहे. १. जगावर प्रेम नसेल, तर जीवन ओसाड होतं ज्याला जग आवडत नाही, त्याचं मन सतत संशयात आणि तक्रारीत जगतं. त्याला प्रत्येक नातं स्वार्थी वाटतं — कोणी जवळ आलं, की त्याला वाटतं “हा माझ्या फायद्यासाठीच आलाय.” पण आपणही कोणाशी तरी जोडले जातो ते काही कारणाशिवाय नसतं ना? मग समोरच्याचा थोडासा स्वार्थ दिसला, तरी त्याला क्षुद्र समजायचं का? २. "स्वार्थ" ओळखण्याच्या नावाखाली आपण नाती गमावतो माणूस इतरांचा स्वार्थ ओळखतो, पण स्वतःचा नाही. आणि मग तो स्वतःभोवती एक भिंत उभी करतो. त्या भिंतीच्या आतून तो हळूहळू सर्वांपासून दूर जातो — मित्र, कुटुंब, आणि शेवटी स्वतःपासूनही. अशा माणसाला ना बापावर विश्वास उरतो, ना पत्नीवर प्रेम. त्याचं जगणं म्हणजे केवळ अस्तित्व, आनंद नव्हे. ३. व्यवहाराचं प्रेम आणि त्याचं तुटक आयुष्य काही लोक म्हणतात,  “प्रेम म्हणजे व्यवहार — पत्नी...

१. कर्तव्याची सापेक्षता तू म्हणतोस — “झोपेत आपण कोणाचे नसतो आणि आपणही कोणी नसतो.” ही ओळ थेट अद्वैत वेदांतातील ‘स्वरूप-स्थिती’ दाखवते. जागृतीत आपली ओळख “पुत्र, पिता, पती, नागरिक, साधक” अशा भूमिकांत गुंतलेली असते; म्हणूनच तिथे कर्तव्यांची मालिका असते. पण झोपेत सर्व भूमिका विसर्जित होतात. तेव्हा कर्तव्य हे स्वरूपाचे नव्हे, व्यक्तित्वाचे गुणधर्म आहे — जोपर्यंत “मी अमुक” अशी ओळख आहे, तोपर्यंत कर्तव्य आहे; पण “मी फक्त मी” झालो, तिथे कर्तव्यही लय पावते.  २. झोपेतील आनंद आणि आत्मानंद झोपेत कोणताच विषय नसतानाही आपण आनंदी असतो — हा अनुभव फार मोठा आहे. तोच अनुभव वेदांत म्हणतो ‘सुषुप्तिस्थानं आनन्दमय’ — जिथे कोणताही विषय नाही, पण सुख आहे. हा आनंद वस्तूजन्य नाही, तो स्वरूपजन्य आहे. म्हणूनच तुझे वाक्य “माझ्या मीच सुख उपभोगत होतो” हे आत्मस्वरूप-सुख याचं थेट दर्शन घडवतं.  ३. धर्म-कर्तव्यांची बंधने आणि शक्तीचा अपव्यय तू म्हणतोस — “धर्मशास्त्र, नीतीशास्त्र, नागरिकशास्त्र वगैरे शास्त्रांनी अगणित कर्तव्य माझ्यावर ठोकून बसवली आहेत.” हे विधान अत्यंत प्रखर आहे. कारण माणूस ज्या शास्त्रांच...

Anthropology म्हणजेच मानववंशशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं तर माणूस हा सिंह–वाघांच्या नाही, तर गाय–गाढवांच्या रांगेतला प्राणी आहे. आपण जंगलात राहणाऱ्या शिकारींच्या वंशातले नाही. जसं गाय किंवा गाढव पाणी पितं तसंच आपणही ओठांनी शोषून घेत पाणी पितो. सिंह, वाघ किंवा कुत्रा जिभेने चाटून पाणी पितो — पण माणूस नाही. ही साधी गोष्ट सांगते की, आपल्या शारीरिक समानतेची ओळख सिंहाशी नव्हे, तर गाढवाशी अधिक आहे. पण गंमत अशी की गाढवं जंगलात दिसत नाहीत; सगळी शहरातच राहतात! ही गोष्ट विनोदी असली तरी तिच्या पाठीमागे एक विचार दडलेला आहे — मानवाचे सामर्थ्य त्याच्या शरीरात नाही, तर ‘बनू शकतो’ या शक्तीत आहे. भगवंत माणसाकडे आकर्षित झाला, कारण माणूस वाईट बनू शकतो, तसाच चांगलाही बनू शकतो. “मी होऊ शकतो”, “मी घडवू शकतो” — ही जी विलक्षण क्षमता आहे, तिच्याच अमिषाने सृष्टीकर्त्याने माणसात वास करण्याचं ठरवलं. देव स्वतः या दहा बाय दहाच्या खोलीत राहणाऱ्या गणपतरावाच्या शरीरात वसतो — कारण त्याच्या शक्तीनेच आपण चालतो, बोलतो, विचार करतो. हाच तो ईश्वरी प्राणशक्तीचा प्रवाह. माणसाला राक्षस बनण्याचं स्वातंत्र्य आहे, देव ...

या साऱ्या लेखमालेत आपण संघर्ष, वसुरूपता, वासना, द्वेष, करुणा, मूढता आणि विद्वत्ता—या सर्व टप्प्यांवरून प्रवास केला. या प्रवासाचा शेवट एका साध्या पण अत्यंत खोल प्रश्नावर येऊन थांबतो— “मी कोणाच्या हाती राहायचं?” कारण जीवनात सगळं काही आपण ठरवत नाही. परिस्थिती येते, संघर्ष उभे राहतात, वासना जाग्या होतात, द्वेष उसळतो, करुणा वाहते, कधी विद्वत्ता पुढे येते, कधी मूढता. पण या सगळ्यांना दिशा देणारा हात कुणाचा आहे, हे ठरवणं मात्र आपल्या हातात आहे. वसुरूप आत्मा म्हणजे सगळ्या अनुभवांचा आधार बनलेला ‘मी’. तो अहंकार नाही. तो विकार नाही. तो कर्तेपणाची फुगवटाही नाही. वसुरूप आत्मा म्हणजे साक्षीभावाने उभा राहिलेला केंद्रबिंदू. जेव्हा आत्मा दुर्बल असतो, तेव्हा माणूस परिस्थितीच्या हाती राहतो. तेव्हा वासना चालवते, द्वेष आंधळा करतो, विद्वत्ता अहंकार बनते आणि मूढता अपमान वाटू लागते. पण जेव्हा आत्मा वसु: म्हणून जागृत होतो, तेव्हा माणूस परिस्थितीत राहतो, पण परिस्थितीच्या हाती राहत नाही. इथेच भगवंताचा हात दिसू लागतो. भगवंत म्हणजे कुठे बाहेर बसलेली सत्ता नाही. भगवंत म्हणजे आपल्या अंतःकरणात असलेलं अधिष्...

माणूस विद्वान व्हायला फार कष्ट घेतो; पण मूढ व्हायला मात्र तो घाबरतो. कारण मूढता म्हणजे अज्ञान—असा आपला ठाम समज असतो. पण जीवनाच्या प्रवासात मूढता ही विद्वत्तेची शत्रू नाही; ती तिचीच पूरक अवस्था आहे. विद्वत्ता माणसाला उंच नेते, पण अहंकार वाढवण्याचा धोका तिच्यात असतो. आणि अहंकार वाढला की माणूस ऐकणं बंद करतो. ज्या क्षणी “मला सगळं कळतं” असा भाव येतो, त्या क्षणी शिकण्याची दारं बंद होतात. मूढता हा दार उघडण्याचा क्षण असतो. लहान मूल सगळ्या जगाकडे कुतूहलाने पाहतं. ते मूढ असतं—पण ते मुक्त असतं. त्याला लाज नसते, भीती नसते, प्रतिष्ठेचा बोजा नसतो. म्हणूनच ते सहज शिकतं. विद्वान माणूस मात्र अनेकदा आपल्या ज्ञानाच्या ओझ्याखाली वाकलेला असतो. वैदिक परंपरेत गुरु शिष्याला पहिल्यांदा विद्वान बनवत नाही; तो आधी त्याला शून्य करतो. “तुला जे माहीत आहे, ते विसर”—हा आदेश सोपा नाही. पण जो मूढ होऊ शकतो, तोच खरा शिष्य होऊ शकतो. जीवनात असे अनेक क्षण येतात जिथे मूढतेचा झगा चढवावा लागतो. एखादा तत्त्वज्ञ महानिबंध लिहितो; पण त्याच्यासमोर पाच वर्षांचं मूल आलं की त्याला आपली विद्वत्ता बाजूला ठेवावीच लागते. त्या म...

द्वेष हा शब्द उच्चारताच माणूस अस्वस्थ होतो. अध्यात्मात द्वेषाला जागा नाही, अशी आपली सर्वसाधारण समजूत आहे. पण हा समज अपुरा आहे. वैदिक तत्त्वज्ञान द्वेष नाकारत नाही; ते द्वेषाचं शुद्धीकरण करतं. द्वेष हा विकार आहे, असं सरळ सांगणं सोपं आहे. पण सत्य असं आहे की, द्वेष ही एक तीव्र मानसिक ऊर्जा आहे. प्रश्न हा नाही की द्वेष आहे की नाही; प्रश्न हा आहे की तो कुठून जन्मतो आणि कुणासाठी उभा राहतो. स्वार्थातून उभा राहिलेला द्वेष माणसाला खाली ओढतो. तो हिंसा, क्रौर्य आणि अराजक निर्माण करतो. पण नीती, धर्म आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या रक्षणासाठी उभा राहिलेला द्वेष वेगळा असतो. तो विध्वंसक नसतो; तो रक्षक असतो. रामायण आणि महाभारत या दोन्ही महाकाव्यांचा केंद्रबिंदू हाच आहे. जर द्वेषच नसता, तर युद्धच झालं नसतं. आणि युद्धच झालं नसतं, तर धर्माचं संरक्षणही झालं नसतं. रामाच्या अंतःकरणात रावणाविषयी द्वेष होता. पण तो द्वेष वैयक्तिक नव्हता; तो अधर्माविषयी होता. रावण नष्ट व्हावा, ही इच्छा नव्हे; अधर्म नष्ट व्हावा, ही भूमिका होती. म्हणूनच रामाचा द्वेष करुणेतून जन्मलेला होता. श्रीकृष्णाच्या अंतःकरणातही तीव्र ...

वासना म्हणजे काहीतरी वाईट—असा समज आपण नकळत मनात रुजवलेला आहे. म्हणूनच अध्यात्म म्हटलं की पहिली अपेक्षा असते, “वासना सोडायला शिकवणार असतील.” पण वैदिक तत्त्वज्ञान वासना सोडायला सांगत नाही; ते वासनेचं अधिष्ठान बदलायला सांगतं. वासना ही शक्ती आहे. तीच माणसाला उठवते, धावायला लावते, निर्माण करायला भाग पाडते. वासना नसती तर नुसतं जीवनच नव्हे, तर साधनाही उभी राहिली नसती. प्रश्न वासनेचा नसून, वासना कोणाच्या हाती आहे याचा आहे. माणूस दोन प्रकारे वासना ठेवतो. एक—वासनेच्या हाती स्वतःला देऊन. दुसरा—वासना स्वतःच्या, म्हणजे आत्म्याच्या हाती ठेवून. पहिल्या प्रकारात वासना मालक होते आणि माणूस गुलाम. दुसऱ्या प्रकारात आत्मा वसु: होतो—आणि वासना साधन. महापुरुष वासना ठेवत नाहीत, हा मोठा गैरसमज आहे. ते पैसा, सत्ता, प्रभाव, कीर्ती—या सगळ्यांची कामना ठेवतात. पण ती स्वतःसाठी नाही; ती कार्यसिद्धीसाठी असते. “देवा, तुझं काम करण्यासाठी मला साधनं दे”—ही वासना आहे. “मला मोठं व्हायचं आहे”—ही सुद्धा वासना आहे. पण पहिली वासना मुक्त करते; दुसरी बांधून टाकते. वासना आणि वसुरूपता यांचं नातं इथे स्पष्ट होतं. आत्मा जर...

  संघर्ष जीवनात येतो, असं आपण म्हणतो. पण खरं पाहिलं तर संघर्ष येण्याआधी तो आपल्यात उभा राहत असतो. बाहेर दिसणारा संघर्ष हा आतल्या संघर्षाचं केवळ प्रतिबिंब असतं. म्हणून खरा प्रश्न असा नाही की, संघर्ष कसा टाळायचा? तर प्रश्न असा आहे की, संघर्षावर स्वामित्व कुणाचं असावं? मागील लेखात आपण पाहिलं की आत्मा वसु: आहे—सर्व संघर्षांचा आधार. म्हणजे जीवनात जे जे काही घडतं, त्याचा शेवटचा भार ‘मी’वरच येऊन पडतो. सुख असो वा दुःख, साफल्य असो वा वैफल्य, करुणा असो वा द्वेष—या सगळ्यांच्या मुळाशी मी उभा असतो. मग संघर्ष जिंकायचा कुणाला? मनाला? इंद्रियांना? बुद्धीला? की अहंकाराला? गीतेत भगवान स्पष्ट सांगतात— कर्म इंद्रिये करतात, मन त्याला ओढ देतं, बुद्धी दिशा दाखवते; पण करवून घेणारा अहंयुक्त जीवात्मा असतो. माणूस अनेकदा असं म्हणतो— “मन वाईट आहे.” “इंद्रियांनी फसवलं.” “परिस्थितीच अशी होती.” पण हा सगळा पलायनवाद आहे. कारण या सगळ्यांच्या मागे मी उभा आहे, ही जबाबदारी स्वीकारण्याची हिंमतच खरी वसुरूपता आहे. संघर्ष जिंकायचा म्हणजे काय? संघर्ष जिंकायचा म्हणजे परिस्थिती बदलणं नाही. संघर्ष जिंकायचा म्हणजे आ...

    जीवनात साफल्याबरोबर वैफल्यही आवश्यक आहे. वैफल्य आलं नाही तर जीवनात शक्ती येत नाही. साफल्यात सत्कारासाठी उत्तेजन मिळतं, पण वैफल्यात सत्कारासाठी दृढता आणि भक्कमपणा मिळतो. माणूस खऱ्या अर्थाने पुढचं पाऊल वैफल्यातच टाकतो; साफल्यात नाही. वैफल्यात ठाम उभं राहण्यासाठी जबरदस्त ताकद लागते. सॉक्रेटिसकडे लोखंडी हृदय होतं म्हणूनच तो संपूर्ण विश्वाच्या विरोधात एकटा उभा राहू शकला. सॉक्रेटिस, रॉजर बेकन, गॅलिलिओ, मार्टिन ल्युथर—हे सारे असामान्य धैर्याचे लोक होते. त्यांनी पूर्ण जगाच्या विरोधात उभं राहण्याची हिंमत दाखवली. जीवनात साफल्य आहे, वैफल्य आहे; पौरुष आहे, भिरुता आहे. त्याचप्रमाणे कर्ममयता, वेग, अवेग, सुरूपता, कुरूपता, उदारता, कार्पण्य—या सर्वांचा मिळूनच जीवनाचा पूर्ण पट तयार होतो. आणि या साऱ्या संघर्षांचा आधार म्हणजे आत्मा. म्हणूनच आत्म्याला वसु:—आधार—म्हटलं आहे. म्हणून जीवनातील सर्व संघर्षांचा आधार “मी” आहे अशी हिम्मत उभी केली पाहिजे. या संघर्षांवर मलाच विजय मिळवला पाहिजे. त्यांना माझ्या कह्यात ठेवलं पाहिजे. आत्म्याची वसुरूपता आणणं हे अतिशय कठीण काम आहे. वैदिक तत्त्वज्ञा...

जीवन म्हणजे केवळ सुखांचा संच नाही; ते संघर्षांचेही व्यापक मैदान आहे. आपले जुने लोक हे जाणून होते. म्हणूनच त्यांची दैनंदिन जीवनपद्धती केवळ शारीरिक नव्हे, तर आध्यात्मिक शुचिर्भूततेवर आधारलेली होती. पूर्वी जेवताना लोक त्रिसुपर्ण म्हणत. जेवायला बसल्यावर वायफळ गप्पा नसत. भोजन हा एक यज्ञ मानला जाई. पानात सर्व पदार्थ वाढून दिले जात असताना मंत्रोच्चार सुरू असत. आज ज्याला आपण “माइंडफुल ईटिंग” म्हणतो, तीच संकल्पना आपल्या  संस्कृतीत फार पूर्वीपासून होती. अंघोळ करणे म्हणजे फक्त अंगावर पाणी ओतणे नव्हे. न्हाणीघरात स्वच्छ पाणी घेऊन, पाटावर बसून, शांत चित्ताने स्नान करण्याची पद्धत होती. स्नानापूर्वी उच्चारला जाणारा हा श्लोक केवळ परंपरा नव्हे, तर अंतःशुद्धीची प्रक्रिया होती— गंगे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वती | नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु || या श्लोकाचा अर्थ असा की—संपूर्ण पवित्र नद्यांची उपस्थिती या पाण्यात मानून आपण स्वतःला शुद्ध करतो. जसे निश्चिंतपणे स्नान करायचे, तसेच निश्चिंतपणे भोजन करायचे. त्रिसुपर्णातील आजचा मंत्र आपल्याला एक मूलभूत प्रश्न विचारतो— “मी कोणाच्या ह...

१. आत्मौपम्य बुद्धी — गीतेतील सामाजिक अद्वैत भगवद्गीतेत श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात— “आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन।” (गीता ६.३२) जो माणूस स्वतःला केंद्र मानून इतरांच्या सुख-दुःखाकडे पाहतो, दुसऱ्याच्या वेदनेत स्वतःची वेदना अनुभवतो— तोच खरा योगी आहे. “तुम्ही दुसऱ्याच्या दुःखात त्याच्या जागी स्वतःला ठेवून पाहू लागलात, तर ते आत्म्याचं उदात्तीकरण आहे.” हेच गीतेचं आत्मौपम्य बुद्धीचं तत्त्व आहे. २. विवाह : धर्माची प्रयोगशाळा उपनिषदांमध्ये ब्रह्मचर्य, गृहस्थाश्रम यांना विशेष महत्त्व आहे. कारण गृहस्थाश्रम म्हणजे— अहंकाराचं विसर्जन आणि भावाचं विस्तारकरण. बृहदारण्यक उपनिषद सांगतं— “न वा अरे पतुः कामाय पतिः प्रियो भवति, आत्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति।” पत्नी पतीसाठी प्रिय नसते; तर आत्म्याच्या विस्तारासाठी ती प्रिय असते. म्हणजेच विवाह हा भोगासाठी नसून आत्मविस्तारासाठीचा संस्कार आहे. ३. ‘अहं सः’ म्हणजे मर्यादित अहं नव्हे उपनिषद म्हणतात— “सोऽहं” तोच मी आहे. जेव्हा ‘मी’ फक्त माझ्या देहापुरता मर्यादित राहतो, तेव्हा तो अहंकार होतो. आणि जेव्हा ‘मी’ दुसऱ्याच्या सुख-दुःखात विरघळतो,...

मी दुसऱ्याला सुखी पाहून आनंदित होतो—यालाच खरं जीवन म्हणावं. नाही तर जगण्याला अर्थ तरी काय? स्वतः सुखी होण्यापेक्षा दुसऱ्याला सुखी करण्यामध्ये अधिक उदात्तता आहे. दुसऱ्याच्या मुखावर उमटलेलं हास्य, हीच माझ्या जीवनाची खरी संपत्ती. मला कोणालाही रडत बसलेलं पाहायचं नाही—हा भाव जेव्हा माणसाच्या अंतःकरणात रुजतो, तेव्हाच त्याचं जीवन खऱ्या अर्थाने विस्तारतं. हा भाव प्रामुख्याने विवाहित माणसाच्या जीवनात विकसित होतो. कारण लग्न म्हणजे केवळ सामाजिक करार नाही; तो एक मानसिक आणि आध्यात्मिक संस्कार आहे. म्हणूनच जो लग्न करत नाही, त्याच्या मनाचा विकास अपुरा राहतो असं शास्त्रकार सांगतात. ज्याचं स्वतःचं कोणी नसतं, तो कोणासाठी दुःख ओढून घेण्यास तयार होत नाही. ‘लग्न’ या शब्दाचाच अर्थ असा आहे—दुसऱ्याच्या सुखासाठी मी माझ्या सुखावर पाणी सोडायला तयार आहे. म्हणूनच आपल्या परंपरेत लग्नाला धार्मिक विधीचं स्थान दिलं आहे. वास्तविक दोन कामुक जीव एकत्र येतात, तर मग त्यात धर्म कशासाठी? होम-हवन कशासाठी? देव, ब्राह्मण आणि समाजासमोर घेतलेल्या शपथा केवळ औपचारिक बडबड नाहीत; त्यामागे जीवनाच्या वृद्धीचा, भावाच्या विस्...

भोजन करताना माणसाने काय सत् आहे आणि काय असत् आहे, याचा विचार केला पाहिजे. जेवण ही केवळ पोट भरण्याची क्रिया नाही; ती आत्मशिस्तीची आणि संस्कारांची कसोटी आहे. जेवताना अशी भावना असली पाहिजे की, मी ‘हंसः’ आहे — म्हणजेच विवेकशील, जागरूक आणि जबाबदार आहे. जिलबी खाताना किती खायचं हे मी ठरवलं पाहिजे. प्रमाणापेक्षा जास्त जिलबी खाऊन पोट बिघडलं, तर जिलबीला नाव ठेवणं चुकीचं आहे. वांगी असो किंवा भजी—प्रमाणाच्या बाहेर खाल्ली तर त्रास होणारच. त्यात वांगी वाईट नाहीत, भजी वाईट नाहीत; तुझा संयम वाईट आहे. एवढी वांगी खायला तुला कोणी सांगितलं होतं? जेवताना स्वतःवर तुझा कंट्रोल राहत नाही, हीच तर संस्कारांची खरी गरज आहे. ‘अहं सः’ — वैयक्तिक आणि सामाजिक बोध ‘अहं सः’ — मी प्राणासमान आहे—हे आत्म्याचं वैयक्तिक वर्णन आहे; पण त्यात तितकंच सामाजिक शिक्षण दडलेलं आहे.  ‘अहं सः’ चा दुसरा, अधिक व्यापक अर्थ असा आहे की दुसरा माझ्यासारखाच आहे. मला जे सुख हवं आहे, ते दुसऱ्यालाही हवं आहे. दुसऱ्याचं सुख हिरावून घेण्याचा मला अधिकार नाही—यालाच केवलाद्वैत म्हणतात. भगवद्गीतेत श्रीकृष्ण सांगतात— “आत्मौपम्येन सर्वत्र...