वासना आणि वसुरूपता

वासना म्हणजे काहीतरी वाईट—असा समज आपण नकळत मनात रुजवलेला आहे. म्हणूनच अध्यात्म म्हटलं की पहिली अपेक्षा असते, “वासना सोडायला शिकवणार असतील.”

पण वैदिक तत्त्वज्ञान वासना सोडायला सांगत नाही; ते वासनेचं अधिष्ठान बदलायला सांगतं.

वासना ही शक्ती आहे. तीच माणसाला उठवते, धावायला लावते, निर्माण करायला भाग पाडते. वासना नसती तर नुसतं जीवनच नव्हे, तर साधनाही उभी राहिली नसती. प्रश्न वासनेचा नसून, वासना कोणाच्या हाती आहे याचा आहे.

माणूस दोन प्रकारे वासना ठेवतो.

एक—वासनेच्या हाती स्वतःला देऊन.

दुसरा—वासना स्वतःच्या, म्हणजे आत्म्याच्या हाती ठेवून.

पहिल्या प्रकारात वासना मालक होते आणि माणूस गुलाम.

दुसऱ्या प्रकारात आत्मा वसु: होतो—आणि वासना साधन.

महापुरुष वासना ठेवत नाहीत, हा मोठा गैरसमज आहे. ते पैसा, सत्ता, प्रभाव, कीर्ती—या सगळ्यांची कामना ठेवतात. पण ती स्वतःसाठी नाही; ती कार्यसिद्धीसाठी असते.

“देवा, तुझं काम करण्यासाठी मला साधनं दे”—ही वासना आहे.

“मला मोठं व्हायचं आहे”—ही सुद्धा वासना आहे.

पण पहिली वासना मुक्त करते; दुसरी बांधून टाकते.

वासना आणि वसुरूपता यांचं नातं इथे स्पष्ट होतं.

आत्मा जर आधार बनला, तर वासना दिशादर्शक होते.

आत्मा दुर्बल झाला, तर वासना दिशाहीन वेग बनते.

वासना दडपली तर ती नष्ट होत नाही; ती विकृत होते.

आणि विकृत वासना माणसाला आतून पोखरते.

म्हणून वैदिक मार्ग संयमाचा आहे—दमनाचा नाही.

अर्जुन रणांगणात उभा होता, तेव्हा त्याच्यात वासना होत्या—यशाची, विजयाची, कीर्तीची. पण त्या वासना श्रीकृष्णाच्या अधिष्ठानाखाली गेल्या.

म्हणूनच त्याचं युद्ध हिंसा ठरत नाही; ते धर्मयुद्ध ठरतं.

श्रीकृष्णाच्या जीवनाकडे पाहिलं तरी तेच दिसतं. त्यांच्या अंतरात तीव्र इच्छा होती—दुष्प्रवृत्तीचा नाश व्हावा. ती वासना स्वार्थातून नव्हे, तर लोकसंग्रहातून जन्मलेली होती. म्हणून ती वासना बंधन ठरत नाही; ती उद्धारक ठरते.

वसुरूपता म्हणजे वासना शून्य करणं नव्हे.

वसुरूपता म्हणजे वासनेला आपल्या अधिष्ठानाखाली ठेवणं.

जेव्हा माणूस असं म्हणतो—

“माझ्या वासना आहेत, पण त्या मला चालवत नाहीत;

मी त्यांना चालवतो,”

तेव्हाच आत्मा वसु: म्हणून प्रकट होतो.

वासना आपल्याला खाली ओढते की वर घेऊन जाते, हे तिच्या उर्जेवर नाही; तिच्या दिशेवर अवलंबून असतं.

आणि दिशा ठरवतो—आत्मा.

म्हणूनच प्रश्न असा नाही की,

“माझ्या वासना कशा संपवायच्या?”

तर प्रश्न असा आहे की,

“माझ्या वासनांचा आधार कुणी व्हायचं?”

ज्या दिवशी वासना भगवंताच्या हातात दिली जाते,

त्या दिवशी ती वासना राहत नाही—ती साधना बनते.

आणि जिथे वासना साधना बनते,

तिथेच आत्मा वसु: म्हणून स्थिर होतो.