आत्मानंद

१. कर्तव्याची सापेक्षता

तू म्हणतोस — “झोपेत आपण कोणाचे नसतो आणि आपणही कोणी नसतो.”

ही ओळ थेट अद्वैत वेदांतातील ‘स्वरूप-स्थिती’ दाखवते. जागृतीत आपली ओळख “पुत्र, पिता, पती, नागरिक, साधक” अशा भूमिकांत गुंतलेली असते; म्हणूनच तिथे कर्तव्यांची मालिका असते. पण झोपेत सर्व भूमिका विसर्जित होतात.

तेव्हा कर्तव्य हे स्वरूपाचे नव्हे, व्यक्तित्वाचे गुणधर्म आहे — जोपर्यंत “मी अमुक” अशी ओळख आहे, तोपर्यंत कर्तव्य आहे; पण “मी फक्त मी” झालो, तिथे कर्तव्यही लय पावते.

 २. झोपेतील आनंद आणि आत्मानंद

झोपेत कोणताच विषय नसतानाही आपण आनंदी असतो — हा अनुभव फार मोठा आहे.

तोच अनुभव वेदांत म्हणतो ‘सुषुप्तिस्थानं आनन्दमय’ — जिथे कोणताही विषय नाही, पण सुख आहे.

हा आनंद वस्तूजन्य नाही, तो स्वरूपजन्य आहे.

म्हणूनच तुझे वाक्य “माझ्या मीच सुख उपभोगत होतो” हे आत्मस्वरूप-सुख याचं थेट दर्शन घडवतं.

 ३. धर्म-कर्तव्यांची बंधने आणि शक्तीचा अपव्यय

तू म्हणतोस — “धर्मशास्त्र, नीतीशास्त्र, नागरिकशास्त्र वगैरे शास्त्रांनी अगणित कर्तव्य माझ्यावर ठोकून बसवली आहेत.”

हे विधान अत्यंत प्रखर आहे. कारण माणूस ज्या शास्त्रांचा आधार घेऊन ‘धर्मात्मा’ होऊ पाहतो, तीच शास्त्रं त्याला कधी कधी स्वरूपज्ञानापासून रोखतात.

तो बाह्य कर्तव्यांमध्ये गुंततो, आत्मधर्म विसरतो.

वास्तविक, शास्त्रांचा हेतू कर्तव्याच्या माध्यमातून अखेरीस अकर्तेपणाची जाणीव निर्माण करणे हा आहे. पण माणूस तिथेच थांबतो.

 ४. निष्कर्ष — खरे कर्तव्य काय?

मग प्रश्नाला उत्तर मिळतं —

वास्तविक कर्तव्य म्हणजे,

 ‘स्वरूपात राहण्याचं कर्तव्य’.

इतर सर्व कर्तव्यं ही त्या स्वरूपस्थितीकडे नेणारी पायरी आहेत.

झोपेत ते आपोआप होतं; जागृतीत ते सजगतेने साधायचं असतं.

म्हणूनच श्रीकृष्ण म्हणतो —

 “स्वधर्मे निधनं श्रेयः, परधर्मो भयावहः।”

स्वधर्म म्हणजे स्वरूपधर्म — म्हणजेच स्वतःच्या ‘मीपणात’ स्थिर राहणे.