भक्ती आणि अध्यात्म : व्यवसाय नव्हे, स्वभाव आहे

भक्ती आणि अध्यात्म हे काही कोणतं व्यवसाय नाहीत.

एकदा रामदासस्वामी लहान मुलांसोबत खेळत होते. ते दृश्य पाहून कुणीतरी त्यांना म्हणालं,

“अहो! तुम्ही लहान पोरांसोबत खेळताय? पोरांमध्ये पोर होऊन गेलात? तुमच्यासारख्या तत्त्वज्ञाला हे शोभत नाही.”

त्यावर रामदासस्वामी शांतपणे म्हणाले—

वये पोर ते थोर होऊन गेले |

वय थोर ते चोर होऊन गेले ||

म्हणजे, “जे वयाने लहान आहेत ते फार मोठे झाले आहेत; आणि जे वयाने मोठे आहेत ते लबाड झाले आहेत.”

महापुरुष असे अग्नीसारखे असतात. अग्नीचा लाकडावर परिणाम होतो; पण लाकडाचा अग्नीवर होत नाही. काही लोक दारुड्यांच्या संगतीत जातात आणि थोड्याच दिवसांत स्वतःही दारू पिऊ लागतात. इथे लाकडाचा परिणाम अग्नीवर झाला—ही विकृती आहे. पण अग्नीचा लाकडावर परिणाम झाला, तर ती प्रकृती आहे.

आपण सगळ्यांना भेटतो. जुगाऱ्याला भेटतो आणि काही दिवसांत आपणच जुगारी होतो—हे चालणार नाही. मग माझ्या जीवनाचं वैशिष्ट्य काय उरलं? महापुरुष अंतरिक्षसत् असतात—सर्वांमध्ये मिसळतात, पण स्वतःचं वैशिष्ट्य टिकवून ठेवतात.

महापुरुषांचं वर्तन सर्वांशी सामान्यच असतं. त्यांचं बोलणं, चालणं, वागणं—सगळं आपल्यासारखंच. पण काही लोक आपलं मोठेपण दाखवण्यासाठी मुद्दाम वेगळे कपडे घालतात.

“तुम्ही झब्बा घालता? मग मी त्यावर वेगळी टोपी घालणार!”

असं वेगळं दिसणं म्हणजे तत्त्वज्ञान नव्हे.

तत्त्वज्ञानी हे काही व्यवसाय नाहीत. वकिलाने काळा गाऊन घातला, की लक्षात येतं—हा वकील आहे. तिकीट कलेक्टर ठरावीक गणवेशात असतो, म्हणून आपण त्याला तिकीट दाखवतो. त्या त्या ठिकाणी गणवेश आवश्यक असतो—हे योग्यच आहे. पण भक्ती आणि अध्यात्म यासाठी कोणताही युनिफॉर्म लागत नाही. म्हणून माझे कपडे दहा माणसांसारखेच असावेत.

महापुरुष सगळ्यांमध्ये बसतात. ते कोणालाही कमी लेखत नाहीत. दुसऱ्याला कमी लेखून मोठेपण मिळत नाही. मोठेपणा असावा; पण तो दुसऱ्याला लहान करून मिळवलेला नको.

म्हणूनच स्वाध्याय घरात एकट्याने होत नाही.

“मी घरीच स्वाध्याय करतो—तोही नियमित!”

हे चालत नाही.

कारण माणसाच्या मनात अहंकार असतो—

“हा माझा नऊ लाखांचा बंगला आहे. मी मालक आहे. वर मी फर्स्ट क्लास राहतो; खाली भाडेकरू आहेत.”

हा अहंकार कमी करण्यासाठी स्वाध्याय आहे. सामान्य माणसाच्या शेजारी बसा—आणि तो अहं कमी करा. हेच अंतरिक्षसत् आहे.

व्यवहारात तुमच्या प्रतिष्ठेनुसार वागा—ते आवश्यकच आहे. पण भक्ती आणि अध्यात्मात ‘मी तुमच्यासारखाच आहे’ ही हिंमत दाखवा. याचा जाणीवपूर्वक अभ्यास करा.

दुकानात बसलेला शेठ, दुकानात शेठच असतो—असावाच. पण तोच शेठ स्वाध्यायात बसतो तेव्हा आपल्या नोकराच्या मांडीला मांडी लावून बसतो.

“तू आणि मी सारखेच”—ही भूमिका इथे असली पाहिजे.

हे दोन धडे पक्के गिरवा—

एक, व्यवहारात योग्य भूमिका.

दुसरा, अध्यात्मात पूर्ण समता.

हे दोन्ही जमले, तरच जीवनाचा विकास होतो.

अंतरिक्षसत् म्हणजे सगळ्यांमध्ये बसण्याची हिंमत. दिवसातून एक तास तरी मी सामान्य माणूस आहे—हा अभ्यास. हा फार महत्त्वाचा मानसशास्त्रीय अभ्यास आहे.

आणि स्वाध्याय ठरलेल्या वेळीच हवा. जशी गाडी ठरलेल्या वेळी निघून जाते, तसं स्वाध्यायाचंही आहे.

“सकाळी राहिला तर संध्याकाळी करू”—हे चालत नाही.

ठरलेल्या वेळी सगळं सोडून बसणं—यातच शिस्त तयार होते.

एकत्र बसल्याने राग-द्वेष कमी होतात. म्हणूनच उपनिषद सांगतं—

आत्मा म्हणजे अंतरिक्षसत्.

समारोप

म्हणून भक्ती आणि अध्यात्म याचा खरा अर्थ वेगळं दिसण्यात नाही, तर वेगळेपण गळून पडण्यात आहे. मोठेपणा दाखवण्यात नाही, तर मोठेपणाची गरजच न उरण्यात आहे.

जो माणूस सर्वांमध्ये बसू शकतो, सर्वांशी बोलू शकतो, आणि तरीही स्वतःची दिशा हरवत नाही—तोच खऱ्या अर्थाने अंतरिक्षसत् आहे. आत्मा सर्वांमध्ये आहे, ही केवळ तात्त्विक घोषणा नाही; ती रोजच्या व्यवहारात उतरवायची साधना आहे.

दिवसातून एक तास तरी मी कोणाच्याही बरोबरीचा आहे—ही जाणीव जेव्हा मनात खोलवर बसते, तेव्हा अहंकार आपोआप गळून पडतो. स्वाध्याय म्हणजे पुस्तक वाचणं नव्हे; स्वाध्याय म्हणजे स्वतःच्या ‘मीपणाला’ सामोरे जाणं.

जो अध्यात्माच्या नावाखाली स्वतःला वेगळा करतो, तो अजून दूर आहे. आणि जो सर्वांमध्ये मिसळूनही आतून स्वच्छ, स्थिर आणि तेजस्वी राहतो—तोच उपनिषदांचा खरा विद्यार्थी आहे.

कारण आत्मा सांगतो—

मी जंगलात नाही, मी केवळ ग्रंथात नाही;

मी तुमच्यात, माझ्यात, आणि आपल्या सगळ्यांच्या मधोमध आहे.

मी अंतरिक्षसत् आहे.