द्वेष, करुणा आणि धर्मयुद्ध

द्वेष हा शब्द उच्चारताच माणूस अस्वस्थ होतो. अध्यात्मात द्वेषाला जागा नाही, अशी आपली सर्वसाधारण समजूत आहे. पण हा समज अपुरा आहे. वैदिक तत्त्वज्ञान द्वेष नाकारत नाही; ते द्वेषाचं शुद्धीकरण करतं.

द्वेष हा विकार आहे, असं सरळ सांगणं सोपं आहे. पण सत्य असं आहे की, द्वेष ही एक तीव्र मानसिक ऊर्जा आहे. प्रश्न हा नाही की द्वेष आहे की नाही; प्रश्न हा आहे की तो कुठून जन्मतो आणि कुणासाठी उभा राहतो.

स्वार्थातून उभा राहिलेला द्वेष माणसाला खाली ओढतो. तो हिंसा, क्रौर्य आणि अराजक निर्माण करतो. पण नीती, धर्म आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या रक्षणासाठी उभा राहिलेला द्वेष वेगळा असतो. तो विध्वंसक नसतो; तो रक्षक असतो.

रामायण आणि महाभारत या दोन्ही महाकाव्यांचा केंद्रबिंदू हाच आहे. जर द्वेषच नसता, तर युद्धच झालं नसतं. आणि युद्धच झालं नसतं, तर धर्माचं संरक्षणही झालं नसतं.

रामाच्या अंतःकरणात रावणाविषयी द्वेष होता. पण तो द्वेष वैयक्तिक नव्हता; तो अधर्माविषयी होता. रावण नष्ट व्हावा, ही इच्छा नव्हे; अधर्म नष्ट व्हावा, ही भूमिका होती. म्हणूनच रामाचा द्वेष करुणेतून जन्मलेला होता.

श्रीकृष्णाच्या अंतःकरणातही तीव्र द्वेष होता. दुष्प्रवृत्ती पृथ्वीवर नष्ट व्हावी, ही त्यांची ठाम इच्छा होती. पण त्या द्वेषामागे कधीही सूड, अहंकार किंवा स्वार्थ नव्हता. म्हणूनच त्यांचा द्वेष लोकसंग्रहाचा मार्ग ठरतो.

इथे द्वेष आणि करुणा एकमेकांचे विरोधी नाहीत. उलट, खऱ्या अर्थाने पाहिलं तर धर्मासाठी उभा राहिलेला द्वेष ही करुणेचीच एक तीव्र अभिव्यक्ती आहे. कारण अधर्माला थांबवणं हीच समाजावरील खरी करुणा आहे.

महाभारतात अर्जुनाला झालेली ग्लानी द्वेषाच्या अभावातून आली. “हे माझेच लोक आहेत” या ममत्वातून करुणा आली, पण ती करुणा विवेकशून्य होती. म्हणून श्रीकृष्णाने त्याला करुणा नाकारायला सांगितली नाही; करुणेला विवेकाचं अधिष्ठान दिलं.

वसुरूपतेचा इथे फार खोल अर्थ उलगडतो.

आत्मा जर आधार असेल, तर द्वेष नियंत्रणात राहतो.

अहंकार आधार असेल, तर द्वेष अंध होतो.

ऋषी-मुनींच्या अंतःकरणातही द्वेष दिसतो. पण तो द्वेष स्वतःसाठी नसतो; तो समाजाच्या रक्षणासाठी असतो. म्हणून त्यांच्या शापांतही न्याय असतो, क्रौर्य नसतं.

म्हणून प्रश्न असा नाही की,

“द्वेष ठेवावा की नाही?”

तर प्रश्न असा आहे की,

“द्वेष कुणाच्या अधिष्ठानावर ठेवायचा?”

जेव्हा द्वेष आत्म्याच्या अधिष्ठानावर उभा राहतो,

तेव्हा तो धर्मयुद्ध बनतो.

आणि जेव्हा तो अहंकाराच्या अधिष्ठानावर उभा राहतो,

तेव्हा तो विनाश ठरतो.

करुणा आणि द्वेष—दोन्ही शक्ती आहेत.

एकही नसेल तर जीवन निष्प्रभ होतं.

दोन्हींचं संतुलन राखणं,

आणि त्यांना आत्म्याच्या अधीन ठेवणं—

हीच वसुरूपतेची खरी कसोटी आहे.

धर्मयुद्ध बाहेर लढायचं असतं;

पण त्याची खरी सुरुवात आत होते.