वेदव्यासांचे वैशिष्ट्य : गुणगान नव्हे, आत्मबलाची देणगी

वेदव्यासाने असं काय केलं आहे?

काही लोक म्हणतात की वेदव्यासांनी भक्ती फार सुंदर गायली आहे, भगवंताचे गुणगान अत्यंत उत्कटतेने केलं आहे. पण खरोखर पाहिलं तर भगवंताचे गुणगान कोणी करू शकतं का? महापुरुषांनाही ते पूर्णपणे शक्य नाही. म्हणूनच पुष्पदंत म्हणतो—

असितगिरीसमं स्यात् कज्जलं सिन्धुपात्रे

सुरतरुवरशाखा लेखनी पत्रमुर्वी ।

लिखति यदि गृहित्वा शारदा सर्वकाळं

तदपि तव गुणानामीश पारं न याति ॥

म्हणजे संपूर्ण पृथ्वी कागद झाली, समुद्र शाई झाला आणि सरस्वती लेखणी घेऊन अनंत काळ लिहीत राहिली, तरीही प्रभूंच्या गुणांचा पार लागणार नाही. अशा स्थितीत “वेदव्यासांनी प्रभूचे गुणगान केले” हे त्यांचे एक वैशिष्ट्य असले, तरी ते त्यांच्या महानतेचे एकमेव कारण नाही.

ज्या पिठावरून नैतिक, सांस्कृतिक आणि अध्यात्मिक मूल्यांचे दर्शन घडते, त्याला आपण व्यासपीठ म्हणतो. ही संकल्पना निव्वळ श्रद्धेतून आलेली नाही. वेदव्यासांनी निर्माण केलेली वैचारिक संपदा अतुलनीय आहे. वैदिक वाङ्मय आणि वेदव्यासांचे वाङ्मय—ही दोनच अशी वाङ्मये आहेत जी आत्म्याची वसुरूपता प्रकट करतात आणि संपूर्ण जीवनाचा अर्थ उलगडतात.

आजही अनेक जण लिहितात, चांगले लिहितात; पण त्यांच्या लेखणीत ओज नसते, भाव नसतो. वेदव्यासांच्या लेखणीत ओज आणि भाव हे दोन्ही एकत्र ओसंडून वाहताना दिसतात. देश-विदेशात महान कवी-लेखक होऊन गेले, पण आत्म्याला उभं करणारी, संघर्षात भक्कम करणारी ताकद त्यांच्या लेखनात आढळत नाही.

गीतेत भगवंत म्हणतात— मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामशुना कविः ।

काही जण म्हणतात, “व्यासांनी स्वतःचं नाव गीतेत घातलं.” पण गीता व्यासांनी गायलेली नाही, ती भगवंतांनी गायलेली आहे. “मुनीनामप्यहं व्यासः” असं म्हणण्याजोगं दर्शन व्यासांचं आहे. त्यामुळेच व्यासपीठाला किंमत आहे; आणि म्हणूनच व्यासांनी गायलेली भक्ती आम्हाला मान्य आहे—कारण ती एका आगळ्यावेगळ्या तत्त्वज्ञानातून आलेली आहे.

व्यासांचं वाङ्मय केवळ भक्तीगीत नाही; ते जीवनसंघर्षाचं दर्शन आहे. ते आदेश देतं, मार्गदर्शन करतं, आणि माणसाला उभं करतं. म्हणूनच मी जे बोलतो, आणि ज्या जागेवरून बोलतो, ते व्यासपीठ आहे—कारण व्यासांनी जीवनाचं यथार्थ दर्शन घडवलं आहे.

वेदव्यासांनी पतनही दाखवलं आहे आणि प्रतिकूल परिस्थितीत हिमतीने उभं राहण्याचा मार्गही दाखवला आहे. त्यांच्या वाङ्मयातून तत्कालीन आर्थिक, राजकीय, सामाजिक आणि धार्मिक घडामोडींची सूक्ष्म नोंद सापडते. म्हणून “व्यासपीठ” ही संज्ञा वापरणारे लोक वेडे नाहीत.

वेदव्यासांनी तदकथनम्, तच्चिन्तनम्—प्रभूचं गुंजन केलं आहे, यात शंका नाही. पण त्याहून अधिक महत्त्वाचं म्हणजे त्यांनी जीवनातील साफल्य–वैफल्य, पौरुष–भिरुता, सौंदर्य–कुरूपता, उदारता–कृपणता या अनंत द्वंद्वांमध्ये माणसाला स्थिर ठेवणारी आत्म्याची वसुरूपता समजावली आहे.

जसं डोळेही ठेवायचे असतात आणि इंडिपेंडही—पण काय कुठे ठेवायचं हे समजलं पाहिजे—तसंच जीवनातील सर्व घटकांचा आधार आत्मा आहे, हे वेदव्यासांनी स्पष्ट केलं आहे.

अर्जुनासारख्यांच्या आयुष्यात मोठी युद्धं आली; पण सामान्य माणसाच्या आयुष्यातही संघर्ष येतात. अनेकदा अक्कल कमी असलेली व्यक्तीच शहाजोगपणे आपल्या उरावर येऊन बसते. अशा वेळी वैफल्य येतं. तेव्हा प्रश्न उभा राहतो—आपले गुण सोडून द्यायचे का? चारित्र्य गमवायचं का?

शेक्सपियरची महान पात्रेही अनेकदा परिस्थितीपुढे झुकताना दिसतात. पण प्रतिकूलतेतही लढत वर राहण्याची ताकद वेदव्यासांचं वाङ्मय देतं. वैदिक वाङ्मयात अपार सामर्थ्य आहे, पण ते विशाल आणि कठीण आहे. व्यासांनी ते सामर्थ्य जीवनाशी जोडून दिलं.

आत्म्याची वसुरूपता, आत्म्याचं बळ, संघर्ष झेलण्याची क्षमता—हे सगळं वेदव्यासांनी माणसाला दिलं आहे. वादळी लाटांवर आरूढ कसं व्हायचं हे त्यांनी शिकवलं; लाटांपुढे शरणागत होणं नव्हे.

म्हणूनच, शेक्सपियर आणि कालिदास यांच्यावर अपार प्रेम असूनही, वेदव्यासांविषयी अंतःकरणातून वेगळाच प्रेमाचा उमाळा उसळतो. कारण ते माणसाला संघर्षातही तरुण कसं राहायचं हे शिकवतात. म्हणूनच म्हटलं जातं—

“व्यासोच्छिष्टं जगत् सर्वम्।”

वेदव्यास फक्त भगवंताचे गुणगायक नाहीत; ते जीवन समजावणारे, आत्मबल जागवणारे महापुरुष आहेत—हे विसरता कामा नये.