Spiritual Life

१. प्रस्तावना – कर्तव्याचा गोंधळ माणूस जन्मला की त्याच्यावर कर्तव्यांचा डोंगर कोसळतो. कधी पुत्र म्हणून, कधी पिता म्हणून, कधी नागरिक म्हणून, कधी भक्त म्हणून. धर्मशास्त्र, नीतीशास्त्र, नागरिकशास्त्र, अध्यात्मशास्त्र — सगळीकडे कर्तव्यांची गाठोडी बांधलेली. जणू काही कर्तव्य केल्याशिवाय जीवनाचा अर्थ नाही. पण खरोखरच एवढं कर्तव्य पार पाडून माणूस सुखी होतो का? की त्या कर्तव्याच्या जंजाळातच त्याचं स्वरूप हरवून जातं? २. झोपेतील स्थिती – सर्व कर्तव्यांपलीकडचं अस्तित्व रात्री आपण झोपतो — तेव्हा कोणाचे नसतो आणि आपले कोणी नसते. तेव्हा आपण पिता नाही, माता नाही, पती नाही, पत्नी नाही. सगळ्या ओळखी झोपेच्या एका पडद्यात विरघळतात. पण त्या क्षणी आपण नष्ट होतो का? नाही. आपण ‘आहोत’, पण कोणाच्या रूपात नाही. ती स्थिती म्हणजेच कर्तव्याच्या पारची स्वरूपस्थिती. ३. झोपेतला आनंद – विषयरहित आत्मानंद झोपेत कोणताही विषय नसतो — ना सिनेमा, ना श्रीखंड, ना पुत्र, ना पैसा — तरीही आपण म्हणतो, “मी सुखात झोपलो.” मग ते सुख कुठून आलं? ते सुख वस्तूपासून नव्हे, तर आपल्या ‘मीपणापासून’ आलं. हा अनुभव आपल्याला दररोज मिळतो, ...

जीवनात काही द्वंद्व असं असतं की ते परस्परविरुद्ध दिसत असलं तरी त्यांचा समन्वयच मनुष्याला घडवतो. अहंकार आणि नम्रता ही अशीच दोन टोकं— एक ज्वालासारखं तीक्ष्ण, आणि दुसरं चंद्रासारखं शांत. माणूस या दोन्हींच्या साहाय्याने स्वतःचा मार्ग शोधतो. ही दोन टोकं जिथे भिडतात, तिथेच मानवाच्या अंतर्मनात प्रकाश तयार होतो. १. अहंकाराची पहिली छाया — ‘मी’ची वाढलेली उपस्थिती अहंकार म्हणजे केवळ ‘मी मोठा’ असं म्हणणं नाही. अहंकाराचा आरंभ सूक्ष्म असतो— जेव्हा आपण स्वतःला केंद्रस्थानी ठेवायला लागतो, जेव्हा आपल्याच विचारांना अंतिम मानू लागतो, किंवा जेव्हा आपण इतरांच्या दृष्टिकोनाला फारसं महत्त्व देत नाही. अहंकार मनाला आतून कडक करतो— त्याला बंधुरूप स्वभावातून स्वत:केंद्रित वृत्तीमध्ये रूपांतरित करतो. पण… अहंकार पूर्णपणे नाकारण्याजोगा नाही. तो माणसाला आत्मविश्वास देतो, स्वतःसाठी उभं राहण्याची शक्ती देतो, आणि ध्येयासाठी चिकाटी देतो. अहंकाराचा दोष नाही— त्याचा अतिरेक दोष आहे. २. नम्रता — दिसायला मऊ, पण आतून शक्तिशाली नम्रता म्हणजे स्वतःला कमी लेखणं नव्हे. नम्रता म्हणजे— स्वतःला अचूकपणे जाणणं, मर्यादा ओळखण...

 प्रस्तावना : कर्तव्यांचा डोंगर माणूस जन्मला की त्याच्यावर कर्तव्यांचा डोंगर कोसळतो. कधी पुत्र म्हणून, कधी पिता म्हणून, कधी नागरिक, तर कधी भक्त म्हणून — धर्मशास्त्र, नीतीशास्त्र, अध्यात्मशास्त्र अशी असंख्य शास्त्रं आपल्यावर कर्तव्य ठोकून बसवतात. जणू काही कर्तव्य केल्याशिवाय जीवनाचा अर्थच नाही! पण एवढं सगळं कर्तव्य पार पाडूनही माणूस का थकलेला, बेचैन आणि असमाधानी राहतो? हे प्रश्न उभे राहतात — खरोखरच आपलं कर्तव्य काय आहे?  झोपेतील स्थिती : सर्व कर्तव्यांपलीकडचं अस्तित्व रात्री आपण झोपतो — तेव्हा कोणाचे नसतो आणि आपले कोणी नसते. त्या क्षणी आपण पिता नाही, माता नाही, पती नाही, पत्नी नाही. सगळ्या भूमिका, सगळ्या ओळखी — जणू एखाद्या दिव्य शांततेत विलीन होतात. पण त्या क्षणी आपण नाहीसं होतो का? नाही. आपण असतो, पण कोणत्याही नात्याशिवाय, कोणत्याही जबाबदारीशिवाय. ही स्थिती म्हणजेच कर्तव्याच्या पारचं अस्तित्व. त्या क्षणी आपण काही करत नाही, पण तरीही पूर्ण सुखात असतो. मग ते सुख कशाचं असतं?  झोपेतला आनंद : विषयरहित आत्मानंद झोपेत ना सिनेमा असतो, ना श्रीखंड, ना पुत्र, ना पैसा. तरी...

 ‘धर्माची अंतर्गत उत्क्रांती’ स्पष्ट दिसते — इंद्रियधर्म → जीवधर्म → जातीधर्म → कुलधर्म → पती-पत्नी धर्म → समाजधर्म → अखेरीस आत्मधर्म. १. सुख-दुःखाचा आदिम शोध प्रत्येक माणूस सुखी होण्यासाठी प्रयत्न करतो, परंतु आश्चर्य म्हणजे तो दुःखाचा सुद्धा शोध घेतो. ज्याला देशासाठी प्राण द्यावेत असं वाटतं, त्याला त्या मृत्यूतही एक आनंद असतो. आई रात्रीभर आजारी लेकरासाठी जागते — ते दुःख आहे, पण त्या दुःखात तिला गोडी आहे. हे दाखवते की, सुख आणि दुःख ही दोन विरुद्ध अनुभूती नसून, ती अहंकाराच्या दोन बाजू आहेत. ‘मी सुखी आहे’ आणि ‘मी दुःखी आहे’ — या दोन्ही विधानांच्या मुळाशी आहे तोच अहम्. हा सुख-दुःखाचा अनुभव म्हणजेच जीवधर्माची सुरुवात. २. जीवधर्माची उत्पत्ती जीव निर्माण झाला की प्रथम त्याचं लक्ष शरीर आणि इंद्रियांच्या सुखाकडे जातं. इंद्रिये माझी आहेत आणि त्यांना सुख देणं हे माझं कर्तव्य आहे — हीच भावना पहिला धर्म बनते. माणूस म्हणतो, “मला आनंद मिळाला पाहिजे, माझ्या प्रियजनांनाही आनंद मिळावा.” याच वृत्तीमधून समूह तयार होतो, आणि समूहधर्म जन्म घेतो — ब्राह्मणधर्म, क्षत्रियधर्म, वैश्यधर्म, शूद्रध...

🌿 १. बाह्य आचारधर्म नव्हे श्रीकृष्ण इथे ‘धर्म’ म्हणजे बाह्य विधी-व्रतं, आचारसंहिता, जाती, कर्मकांड, शेंडी-दाढी, वस्त्र-भूषा वगैरे म्हणत नाहीत. कारण हे सगळं “मम एकं शरणं व्रज” या पुढच्या वाक्याशी सुसंगत बसत नाही. देवाकडे शरण जाणं ही अंतर्मुख क्रिया आहे, बाह्य सजावट नव्हे. 🌿 २. जीवधर्म — अविद्येचा परिणाम तुम्ही सांगितल्याप्रमाणे, वेदांत म्हणतो की अविद्येमुळेच जीवामध्ये अहम् आणि बुद्धी हे दोन प्रवाह निर्माण होतात. जेव्हा अहम् = मी आहे आणि बुद्धी = हे माझं आहे असं भान निर्माण होतं, तेव्हा त्या आधारावर अनेक धर्म निर्माण होतात — माझं शरीर → त्याचं आरोग्य राखणं हा माझा धर्म माझं कुटुंब → त्यांचं सुख पाहणं हा माझा धर्म माझी जात, माझा देश, माझं मत, माझं यश → हे सर्व माझं म्हणून त्यांची जपणूक करणे हा धर्म हे सारे अविद्याजन्य धर्म आहेत. म्हणजेच, जीवाला ‘मी’ आणि ‘माझं’ असं वाटण्याच्या प्रवाहातून हे धर्म उगवतात. 🌿 ३. सर्वधर्मान् परित्यज्य — म्हणजे काय सोडायचं? श्रीकृष्ण सांगतात — या सगळ्या ‘मी’ आणि ‘माझं’ या भावनेवर आधारलेल्या धर्मांना सोडून दे. शरीर, इंद्रिय, मन, बुद्धी, समाज, जाती,...

🌿 १. बाह्य आचारधर्म नव्हे श्रीकृष्ण इथे ‘धर्म’ म्हणजे बाह्य विधी-व्रतं, आचारसंहिता, जाती, कर्मकांड, शेंडी-दाढी, वस्त्र-भूषा वगैरे म्हणत नाहीत. कारण हे सगळं “मम एकं शरणं व्रज” या पुढच्या वाक्याशी सुसंगत बसत नाही. देवाकडे शरण जाणं ही अंतर्मुख क्रिया आहे, बाह्य सजावट नव्हे. 🌿 २. जीवधर्म — अविद्येचा परिणाम तुम्ही सांगितल्याप्रमाणे, वेदांत म्हणतो की अविद्येमुळेच जीवामध्ये अहम् आणि बुद्धी हे दोन प्रवाह निर्माण होतात. जेव्हा अहम् = मी आहे आणि बुद्धी = हे माझं आहे असं भान निर्माण होतं, तेव्हा त्या आधारावर अनेक धर्म निर्माण होतात — माझं शरीर → त्याचं आरोग्य राखणं हा माझा धर्म माझं कुटुंब → त्यांचं सुख पाहणं हा माझा धर्म माझी जात, माझा देश, माझं मत, माझं यश → हे सर्व माझं म्हणून त्यांची जपणूक करणे हा धर्म हे सारे अविद्याजन्य धर्म आहेत. म्हणजेच, जीवाला ‘मी’ आणि ‘माझं’ असं वाटण्याच्या प्रवाहातून हे धर्म उगवतात. 🌿 ३. सर्वधर्मान् परित्यज्य — म्हणजे काय सोडायचं? श्रीकृष्ण सांगतात — या सगळ्या ‘मी’ आणि ‘माझं’ या भावनेवर आधारलेल्या धर्मांना सोडून दे. शरीर, इंद्रिय, मन, बुद्धी, समाज, जाती,...

धर्म एकच आहे — पण त्या धर्माचं मूळ तत्त्व ओळखणं हेच मानवी जीवनाचं सर्वांत मोठं साध्य आहे. माणसाच्या अंतःकरणात आत्मशक्तीचा एक अखंड स्रोत असतो. त्या स्रोताचा परिचय झाल्याशिवाय माणूस स्वतःचा धर्म जाणू शकत नाही. आत्मधर्म म्हणजे आत्म्याचं स्वरूप — म्हणजेच सत्य, ज्ञान आणि आनंद. सत्यं, ज्ञानं, अनन्तं ब्रह्म या वचनात हाच आत्मधर्म सांगितला आहे. जो मनुष्य या तीन तत्त्वांचा अनुभव जीवनात उतरवतो — सत्याचा स्वीकार करतो, विवेकातून ज्ञान निर्माण करतो, आणि प्रत्येक कृतीतून आनंद व्यक्त करतो — तोच आत्मधर्मी ठरतो. परंतु आजच्या काळात धर्माचा अर्थ बाह्य पद्धतींमध्ये शोधला जातो. माणूस संप्रदायाच्या चौकटीत स्वतःला बसवतो आणि त्यालाच धर्म समजतो. पण ही मर्यादा आहे. आत्मधर्म हा मर्यादेपलीकडचा आहे — तो सर्व व्यापी आहे. ज्याप्रमाणे अग्नीचा धर्म उष्णता देणं, आणि सूर्याचा धर्म प्रकाश पसरवणं आहे, त्याचप्रमाणे मनुष्याचा धर्म चैतन्य आणि करुणा पसरवणं हा आहे. जेव्हा तो सत्य बोलतो — तेव्हा आत्मधर्म प्रकट होतो. जेव्हा तो अन्यायाविरुद्ध उभा राहतो — तेव्हाही आत्मधर्मच कार्यरत असतो. जेव्हा तो दुसऱ्याच्या वेदनेशी एक...

आत्मशक्ती ही मनुष्याच्या अंतरातच निहित असते. ती बाहेरून आणायची नसते; ती तर स्वभावत: त्याच्यातच असते. ही आत्मशक्ती माणसाला सहज लाभते, पण जेव्हा तो या शक्तीचा उपयोग बाह्य रूपातील, पृथक् धर्मानुसार — म्हणजे निरनिराळ्या संप्रदायांच्या अनुकरणाने — करतो, तेव्हा तो तिच्या मूळ प्रवाहापासून दूर जातो. परिणाम असा की, आत्मशक्तीचा अपव्यय होतो आणि त्या शक्तीचा पुनर्जन्मही त्याच्यात होत नाही. परंतु जो मनुष्य या बाह्य भेदांच्या पलीकडे जाऊन, अंतर्मुख होऊन आत्मशक्तीचा योग्य उपयोग करतो, तो आत्मतत्त्वात विलीन होतो. त्याची चेतना शुद्ध, निर्मळ, निखळ होते. अशा मननशील साधकाला उपनिषदांनी “मुनि” म्हटलं आहे — कारण तो विचारशीलतेच्या माध्यमातून स्वतःला आत्मस्वरूपात स्थिर करतो. ‘धर्म’ या शब्दाबद्दल आज सर्वाधिक गैरसमज आहे. धर्म म्हटला की लोकांना वेगवेगळे संप्रदाय, पंथ, किंवा धार्मिक गट आठवतात — पण उपनिषदांच्या भाषेत ‘धर्म’ हा शब्द त्या अर्थाने वापरलेला नाही. धर्म म्हणजे एखाद्या वस्तूचा स्वभाव, तिचं स्वरूपात्मक तत्त्व. अग्नीचा धर्म उष्णता आहे; शीतलता नाही. त्याचप्रमाणे मनुष्याचाही धर्म एकच आहे — आत्मस्वरू...

      1. आत्मशक्तीचा मूळ स्त्रोत : आत्मशक्ती बाहेरून येत नाही; ती मनुष्याच्या अंतर्यामध्येच नैसर्गिकरीत्या निहित आहे. ही शक्ती माणसाला सहजपणे लाभते — जणू सूर्याच्या तेजाप्रमाणे ती सदैव अस्तित्वात आहे. पण माणूस जेव्हा या शक्तीचा उपयोग बाह्य स्वरूपातील “पृथक् धर्मान्” म्हणजे निरनिराळ्या संप्रदायिक किंवा बाह्य धार्मिक पद्धतींमध्ये गुंतून करतो, तेव्हा तो तिच्या मुळ तत्त्वज्ञानापासून दूर जातो. 2. शक्तीचा अपव्यय आणि आत्मसंयमाचा मार्ग : बाह्य कर्मकांडात अडकून आत्मशक्ती वाया घालवणारा मनुष्य शेवटी रिकामा राहतो; त्याच्यात ती शक्ती पुन्हा निर्माण होत नाही. पण जो “मननशील मुनि” असतो — म्हणजेच जो आत्मशक्तीचा अंतर्मुखपणे, विवेकपूर्वक उपयोग करतो — तो त्या शक्तीचा विलय शुद्ध आत्मतत्त्वात करतो. परिणामी, तो “शुद्ध आत्मरूप” बनतो. 3. ‘धर्म’ या शब्दाचा खरा अर्थ : उपनिषदांच्या भाषेत ‘धर्म’ म्हणजे वस्तूचा स्वभाव, तिचं स्वरूपात्मक तत्त्व. अग्नीचा धर्म म्हणजे उष्णता. जलाचा धर्म म्हणजे शीतलता. त्यामुळे अग्नीला शीतलता देणं जसं अशक्य, तसं माणसाला त्याच्या आत्मधर्मापासून वेगळं करणं अशक्य. ...

संध्याकाळी आयुष्याचं आरसं म्हातारपण म्हणजे शरीर झिजण्याची वेळ नव्हे — तर आत्मा स्वतःकडे पाहू लागण्याची वेळ आहे. सकाळचा तेजोमय सूर्य जसजसा पश्चिमेकडे झुकतो, तसतसं त्याचं तेज मृदू होतं, पण हरवत नाही. तसंच माणसाचंही होतं — शरीर थकून जातं, पण आत्मा जागा असेल तर जीवनाची संध्या सोन्यासारखी होते. पण इथेच एक भीती जन्म घेते — “आता माझी जगाला गरज नाही!” हीच म्हातारपणाची खरी भीती आहे.  शरीर नव्हे, अस्तित्वाची भीती शरीर गलितगात्र होणारच आहे. दात पडणार, हात थरथरणार — ही तर निसर्गाची रीती. पण माणसाच्या अंतःकरणात सर्वात मोठी भीती असते — “माझ्याशिवाय काही थांबणार नाही” ही कल्पना संपण्याची. मुलं नोकरी, व्यवसायात स्थिर झालेली असतात. संसाराचं जहाज पुढे निघालेलं असतं. आणि मागे उरतो तो एकच प्रवासी — जो स्वतःचं महत्त्व हरवू लागतो. म्हाताऱ्यानेच ती पेढी उभी केलेली असते, पण मुलांच्या मनात विचार येतो — “आता याची गरज काय?” आणि तोच विचार म्हाताऱ्याच्या मनात आला, तर तो स्वतःलाच विचारतो — “खरंच, माझ्याशिवाय काही अडणार आहे का?” ही स्वीकृती आली की भीती नाहीशी होते. भगवंतासाठी उरलेलं आयुष्य ज्याला समज...

भवसागर — हा शब्द ऐकताच आपल्या मनात एक भीतीचं चित्र उभं राहतं. अंत न दिसणारा सागर, त्यात उठणाऱ्या लाटा, त्याचं खोल अंधारमय पाणी — आणि आपण त्यात बुडण्याच्या भीतीने थरथरत उभे. अनेक तथाकथित अध्यात्मिक लोकही हीच भीती मनात बाळगून जगतात. त्यांना वाटतं, या भवसागरात पडू नये म्हणून चेहरा गंभीर ठेवणं, हसणं बंद करणं, उपवास करून देह कृश करणं — हेच अध्यात्म. पण खरं पाहता, अध्यात्म म्हणजे भीतीचा नाश आणि आनंदाचा जन्म. भगवंताने आपल्याला भीती देण्यासाठी नाही, तर मुक्ततेसाठी हा प्रवास दिला आहे. पंढरीचा विठ्ठल हात कमरेवर ठेवून उभा आहे. ती मुद्रा म्हणजे आत्मविश्वासाची, निर्भयतेची आणि सोबतीची जाणीव देणारी मुद्रा आहे. तो सांगतो —  "भवसागराची तू भीती बाळगू नकोस. मी तुझ्या सोबत आहे. तू माझा झालास म्हणजे तुझ्यासाठी हा सागर कमरेइतकाच आहे." किती गहिरा अर्थ आहे या मुद्रेत! भवसागर म्हणजे जीवनातील संकटं — पण जो भगवंताचा झाला तो त्या संकटांकडे घाबरून पाहत नाही, तो त्यातून जातो, जसा बाप मुलाला घेऊन पाण्यात उतरतो. बापाला पोहायला येतं, त्यामुळे मुलाला बुडण्याची भीती नसते. मुलाच्या तोंडात पाणी जाणार...

माणसाला सगळ्यात जास्त काळजी असते — “माझं कसं चालेल?” पण हीच भीती माणसाला दुबळं करते, आणि हाच दुबळेपणा दूर करणारा इलाज म्हणजे — “भगवंतावरचा विश्वास.” जेव्हा ही समज येते की “ज्याने मला निर्माण केलं, तोच माझं पालन करतो,” तेव्हा माणूस निर्धास्त होतो. ही समज केवळ तात्त्विक नाही, ती जगण्याची अनुभूती आहे. देवाच्या व्यवस्थेकडे पाहा — बाळ जन्माला येतं तेव्हा त्याच्या पोटात अन्न पचवण्याची यंत्रणा तयार नसते, म्हणून देव त्याला दात देत नाही. पण त्याचवेळी आईच्या स्तनात दूध निर्माण करतो! हे दूध कोणी तयार केलं? आईने? बापाने? नाही — त्या मागे दैवी योजना आहे. जोपर्यंत बाळ अन्न खाऊ शकत नाही, तोपर्यंतच दूध निर्माण होतं. आणि जेव्हा अन्न पचवण्याची क्षमता तयार होते, तेव्हा दात येतात आणि दूध आपोआप थांबतं. ही आहे भगवंताची अद्भुत कृपा — निसर्गात एकही गोष्ट उगीच घडत नाही, सगळं समयशास्त्रानं होतं. आपल्याला वाटतं — “दात असताना तो अन्न देईल का?” पण ज्याने दात नसताना दूध दिलं, तो दात आल्यावर उपाशी ठेवेल का? देवाचं हे आश्वासन आहे — ज्याचं निर्माण केलं त्याचं पालन तो करतोच, आणि त्याचं पालन करताना चुका करत ...

जेव्हा माणूस म्हणतो, “भगवंत माझ्या सोबत आहे,” तेव्हा तो केवळ श्रद्धा व्यक्त करत नाही — तो स्वतःला विश्वाशी, ब्रह्माशी जोडतो. त्या क्षणी ‘मी एकटा नाही’ ही जाणीव त्याच्या सर्व भीतींचं निर्मूलन करते. मरणाची भीती, उपजीविकेची भीती, नात्यांची असुरक्षा — या सगळ्या भीतींचं मूळ ‘मी एकटा आहे’ या भावनेत असतं. पण जेव्हा भगवंताशी नात उमलतं, तेव्हा ‘मी’ हा मर्यादित जीव राहात नाही. त्या नात्यातून जीवनाचं नवीन अर्थज्ञान जन्म घेतं. हे नात नात्यासारखंच आहे — आईच्या नात्यात जशी करुणा असते, पित्याच्या नात्यात जसं संरक्षण असतं, मित्राच्या नात्यात जसा विश्वास असतो, तसंच भगवंताशी असलेलं नातं या तिन्हींचं मिलन असतं — करुणा, संरक्षण आणि विश्वास. हे नात जड वस्तूंनी किंवा बाह्य कर्मकांडांनी टिकत नाही; ते टिकतं अंतःकरणातील समजुतीने — की “भगवंत माझ्या प्रत्येक श्वासात आहे.” अशी समज एकदा आली की माणूस मृत्यूकडेही शांतपणे पाहू शकतो. कारण त्याला समजलेलं असतं की मरण म्हणजे विभक्त होणं नव्हे, तर पुन्हा एकरूप होणं आहे.  दुबळेपणा तो भगवंताशी नात न उभं राहिल्यामुळे निर्माण होतो. जेव्हा हे नात दृढ होतं, तेव्...

   प्रस्तावना मरणाचं नाव जरी घेतलं तरी बहुतेकांच्या मनात एक हलकीशी भीती, एक अनामिक ओढ येते. आपल्याला वाटतं — “मरण म्हणजे सगळं संपणं.” पण खरं पाहिलं तर मरण म्हणजे संपणं नाही; ते तर परतीचा प्रवास आहे — माहेरी जाण्याचा. हीच ती नवी दृष्टी, जी मरणाकडे पाहण्याची समज बदलते आणि जीवनाला नवीन तेज देते. विचार माहेरी जाणारी मुलगी हसत हसत निघते. तिच्या पावलांत हलकं चैतन्य असतं, डोळ्यांत प्रेमाचा ओलावा असतो. कारण तिला माहित असतं — “मी माझ्या आईकडे चालले आहे.” पण सासरी निघालेली मुलगी थोड्या जड पावलांनी चालते. तिच्या मनात संकोच असतो, थोडा अनोळखीपणा असतो. कारण सासरचं घर तिचं असलं तरीही, तिथला आपलेपणा अजून पूर्णपणे साचलेला नसतो. मृत्यूच्या क्षणीही असाच भेद दिसतो. ज्यांनी आयुष्यभर भगवंताशी नातं जोडलं आहे, भक्तीच्या नात्याने आत्म्याशी संवाद साधला आहे, त्यांच्यासाठी मृत्यू हा भीतीचा नव्हे, आनंदाचा प्रवास असतो. त्यांच्या पावलात उत्साह असतो — जणू आईकडे जाण्याचा आनंद. पण ज्यांचं मन देवाशी अनोळखी राहिलं, भक्तीपासून दूर राहिलं, त्यांना मृत्यूचा क्षण जड भासतो. कारण मन विचारतं — “देवाला उत्तर...

 अर्थगर्भ चिंतन संसार, व्यवसाय, आणि दैनंदिन कर्म यांबद्दल माणसाच्या मनात एक अपराधभाव, एक लाज असते. पण ती लाज खऱ्या अर्थाने अज्ञानातून जन्मलेली असते. संन्यासी आला की व्यापाऱ्याला आपलं काम हलकं वाटतं. पण काम हलकं की जड हे त्याच्या हेतूवर अवलंबून असतं. हेतू शुद्ध असेल, तर कृतीही पवित्र ठरते.  हेतू हलका असेल, तर कृतीही हलकीच ठरेल. अर्जुन आणि रघुराज यांनी युद्ध केलं, पण त्यांचा हेतू उन्नत होता — धर्मसंरक्षणाचा. म्हणून त्यांना त्याची शरम वाटली नाही.  गर्भवास आणि भीतीचा भेद कथा-कीर्तनांमध्ये गर्भवासाचं वर्णन इतकं भयानक रंगवलं जातं की लोकांना त्याची भीती वाटते. पण ती भीती काल्पनिक आहे. आपण सर्वांनी तो टप्पा अनुभवला आहे, पण कोणाला त्याचं दुःख स्मरणात आहे का? नाही. मग जे अनुभवलं नाही, त्याबद्दल का रडायचं? भीती ही वास्तवावर नव्हे, कल्पनेवर उभी असते. गर्भवासाची भीती जशी काल्पनिक आहे, तशीच मृत्यूचीही भीती आहे. जी व्यक्ती या भीतीला ओळखते आणि तिच्यावर मात करते, ती जीवन आणि मरण दोन्ही आनंदाने स्वीकारू शकते.  मुख्य संदेश  "हेतू शुद्ध ठेवा, कृतीत लाज नाही राहणार. आणि ...

Anthropology म्हणजेच मानववंशशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं तर माणूस हा सिंह–वाघांच्या नाही, तर गाय–गाढवांच्या रांगेतला प्राणी आहे. आपण जंगलात राहणाऱ्या शिकारींच्या वंशातले नाही. जसं गाय किंवा गाढव पाणी पितं तसंच आपणही ओठांनी शोषून घेत पाणी पितो. सिंह, वाघ किंवा कुत्रा जिभेने चाटून पाणी पितो — पण माणूस नाही. ही साधी गोष्ट सांगते की, आपल्या शारीरिक समानतेची ओळख सिंहाशी नव्हे, तर गाढवाशी अधिक आहे. पण गंमत अशी की गाढवं जंगलात दिसत नाहीत; सगळी शहरातच राहतात! ही गोष्ट विनोदी असली तरी तिच्या पाठीमागे एक विचार दडलेला आहे — मानवाचे सामर्थ्य त्याच्या शरीरात नाही, तर ‘बनू शकतो’ या शक्तीत आहे. भगवंत माणसाकडे आकर्षित झाला, कारण माणूस वाईट बनू शकतो, तसाच चांगलाही बनू शकतो. “मी होऊ शकतो”, “मी घडवू शकतो” — ही जी विलक्षण क्षमता आहे, तिच्याच अमिषाने सृष्टीकर्त्याने माणसात वास करण्याचं ठरवलं. देव स्वतः या दहा बाय दहाच्या खोलीत राहणाऱ्या गणपतरावाच्या शरीरात वसतो — कारण त्याच्या शक्तीनेच आपण चालतो, बोलतो, विचार करतो. हाच तो ईश्वरी प्राणशक्तीचा प्रवाह. माणसाला राक्षस बनण्याचं स्वातंत्र्य आहे, देव ...

ब्रह्मच मानुषीकरण हे तत्त्वज्ञानातलं एक साहस आहे, पण ते एक सत्यही आहे. तसंच मनुष्याचं ब्रह्मणीकरण हे तत्त्वज्ञानातील दुसरं साहस आहे. भगवंताने जगात राहायला जी खोली शोधून काढली आहे, ती म्हणजे आपल्या गणपतरावाचं शरीर! या विश्वाचा सर्जनकर्ता – सनातन तत्त्व भगवान – इतक्या विशाल सृष्टीत असताना, त्याने या गणपतरावाचं शरीरच निवासस्थान म्हणून का निवडलं असेल बरं? अरे, विश्व किती मोठं आहे! विश्वाच्या मानाने महाबळेश्वरही लहानच ठिकाण आहे. आमच्या कच्छमधल्या भुजिया डोंगराला तिथले लोक हिमालय मानतात; पण महाबळेश्वर पाहिल्यावर वाटतं, माणसात काहीतरी विशेष आहे! माणूस जन्मला नसतानाही पर्वत, नद्या, सागर होतेच. आणि माणूस नाहीसा झाला तरी ते राहणारच. मग त्या भगवंताने राहण्यासाठी हाच देह का शोधून काढला असेल? चढवण्यासाठी? की त्याचा उत्साह वाढवण्यासाठी? ही कल्पना आहे की वास्तव? मानवी शरीर म्हणजे एक धर्मशाळाच — ऊन लागलं की घामाने निथळणारी, थंडी पडली की थरथरणारी, पावसात ओलाचिंब होणारी. अशा क्षुद्र मूर्तिकामय देहात आदिम ब्रह्मशक्ती राहण्याचं कारण काय? जर भगवंताला सृष्टीत राहायचंच असेल, तर सूर्याच्या बिंबावर...

प्रस्तावना जीवनात अनेक वेळा आपण दु:ख, हरवलेपण, किंवा भीती यांत अडकतो. विशेषतः मृत्यूचा विचार मनात आला की अस्वस्थता निर्माण होते. पण जर आपण जीवनाकडे ‘आईच्या प्रेमाच्या दृष्टिकोनातून’ पाहिलं, तर भीती वितळते आणि श्रद्धा उजळते. आईसारखंच भगवंतही आपल्या प्रत्येक पावलाची वाट पाहत असतो. तो आपल्याकडून केवळ भक्तिभाव, प्रेम, आणि आपल्या कर्तव्याचं प्रामाणिक पालन एवढंच अपेक्षित ठेवतो. आई म्हणजे प्रेमाचं मूर्त रूप. आपण तिचं एखादं काम केलं, एखादं वचन पाळलं, तर ती आपली वाट पाहत उभी राहते. अशा त्या आईसारखीच ही जगदंबा आहे — आपण तिचं कार्य केलं, तिच्या इच्छेनुसार जीवन जगलो, तर ती सुद्धा आपल्या परतीच्या पावलांची आतुरतेने वाट पाहते. जगदंबेने आपल्याला कीर्ती दिली, वैभव दिलं, योग्यता दिली — तर तिच्याकडून आपल्या कडूनही काही अपेक्षा असतीलच की नाही? तिच्या कार्याचा आपण अंश जरी केला, तरी ती प्रसन्न होते. जसं एखाद्या नवसासायासाने जन्माला आलेल्या एकुलत्या एका मुलाला शाळेत पाठवलं की आई दुपारी चारच्या आधीच गॅलरीत येऊन उभी राहते — “आला काय?” या आशेने प्रत्येक आवाजाकडे पाहते. तसंच, आपली जगदंबा सुद्धा आपल्य...

  काही काही लोकांना रडण्याची सवयच असते. ते म्हणतात, “देवा! हे वर्ष फार वाईट गेलं.” विचाराल, “काय झालं?” तर सांगतात, “गेल्या वर्षी पंचवीस हजारांचा नफा झाला होता, यावर्षी फक्त पंधरा हजार मिळाले.” अरे! नुकसान झालं नाही ना? मग दु:ख कशाचं? असं रडणाऱ्यांचं दु:ख हे परिस्थितीचं नसतं; ते त्यांच्या दृष्टिकोनाचं असतं. ज्याला जे मिळालंय त्यात भगवंताचं प्रेम दिसत नाही, त्याचं जगणं सतत तक्रारीत चालतं. आणि ज्याला थोडं कमी मिळालं तरी “हेही देवाच्या काळजीचं चिन्ह आहे” असं वाटतं, त्याचं जगणं समाधानाने फुलतं. लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी आपण महालक्ष्मीचं स्वागत करतो. पण त्या वेळी आपण तिच्याकडे काय मागतो? संपत्ती, नफा, यश? यापेक्षा अधिक मौल्यवान अशी गोष्ट मागायला हवी — प्रेमळ दृष्टी. सांगा तिला — “देवी! तुझी माझ्याकडे दृष्टी आहे. ती कृपेची, काळजीची, आणि प्रेमाची आहे.” देवाने जर कधी एखादी भाकरी कमी दिली, तर समजून चला — त्याला तुमची काळजी आहे. आई आपल्या तीन वर्षांच्या बाळाला एकच भाकरी वाढते; पण प्रेमाने, काळजीने वाढते. जर ती भाकरी थोडी कच्ची झाली, तर ती स्वतःहून बघते की, “माझ्या लेकराला काही त्रास...

  भगवंत भेदरहित आहे. पण त्याचं वर्तन मात्र भिन्न भिन्न दिसतं — एखाद्याला सुख देतो, एखाद्याला दुःख देतो, कोणाला कीर्ती देतो, कोणाला अपकीर्ती. म्हणून लोक म्हणतात, “भगवंताकडे भेद आहे.” पण खरं सांगायचं तर त्याच्या कृपेत भेद नाही; फक्त त्याच्या लीलेंतील हेतू वेगळा असतो. तो दोन प्रकारे वागतो — परीक्षार्थी आणि विकासार्थी. प्रत्येक जीव हा भगवंताचा विद्यार्थी आहे. जीवन म्हणजे परीक्षा. सुख-दुःख, लाभ-हानि, निंदा-कीर्ती — या सर्व सात विषयांचे पेपर द्यायचे असतात. जो प्रत्येक पेपरमध्ये शंभर टक्के मार्क मिळवतो, त्याची जीवन-नौका पार लागते. काही जणांनी मागील जन्मी दुःखाचा पेपर उत्तम रीतीने दिलेला असतो; म्हणून या जन्मात त्यांना सुखाचा पेपर लिहायचा असतो. काहींचं उलटं होतं. दुःखातही भगवंत न सोडणारा पास होतो, आणि सुखात भगवंत विसरणारा नापास ठरतो. म्हणूनच काहींना सुखाने, काहींना दुःखाने, आणि काहींना कीर्तीने परीक्षा घ्यावी लागते. आपल्याला जेव्हा वाटतं की, “हे दुःख का आलं?” — तेव्हा लक्षात ठेवा, हा आपला पेपर आहे. आणि पेपर कोणी घेतो? तोच — आपला परम शिक्षक, भगवंत. त्याच्याकडे सर्व हिशोब आहे. कोण...

जीवन समजून घेणं म्हणजे देव समजून घेणं. आणि देव समजून घेणं म्हणजे जगावर, स्वतःवर आणि प्रत्येक सजीवावर प्रेम वाढवणं. जोपर्यंत आपण “मी” आणि “तो” असा भेद ठेवतो, तोपर्यंत प्रेम अपूर्ण राहतं. १. जगदीशावर विश्वास म्हणजे स्वतःवरील प्रेम जर तुम्ही जगदीशाला मानलंत — म्हणजे ज्याने तुमचं जीवन चालवलं आहे, जो आईच्या गर्भातून तुम्हाला आणतो, जो अन्न देतो, श्वास देतो, आणि शेवटी आपल्याला परतीचा प्रवास करवतो — त्या चैतन्यशक्तीवर विश्वास ठेवला, तर आपोआप जगावरही आणि स्वतःवरही प्रेम वाढतं. कारण मग कळतं — मी या जगात “एकटा” नाही; माझ्यासोबत सतत तोच आहे, जो मला जन्म देतो आणि मृत्यूपर्यंत साथ देतो.  २. मृत्यूपलीकडचा विश्वास — मृत्युंजयता उपनिषद सांगतात —  “जो तुला जन्म देतो, तोच मृत्यूनंतर तुला घेऊन जातो.” ही जाण ज्याला झाली तोच मृत्युंजय. कारण त्याला मृत्यूचं भय राहत नाही — त्याला ठाऊक असतं की मृत्यू म्हणजे शेवट नाही, तर देवाशी पुनर्मिलन आहे. ज्याने ही सत्यता अनुभवलं, त्याचं जीवन ईश्वराभिमुख होतं, आणि ईश्वराभिमुख जीवन म्हणजेच मृत्युंजयतेचा मार्ग. ३. “भेद नाही” — वेदांताचा सर्वात उंच विचार ...

जीवन - भगवान = शून्य. हा सूत्रविचार फक्त गणित नाही, तर संपूर्ण अध्यात्म आहे. माणूस स्वतःला जगवतो असा आपला गैरसमज आहे. पण खरं पाहिलं तर तो फक्त जगण्यात सहभागी असतो, संचालक नाही. कारण जीवनाचं सूत्र आपल्या हाती नाही, ते परमचैतन्याच्या हाती आहे. भगवंत माझ्यासोबत आहे — एवढं जाणवलं, की जगणं तत्क्षणी चैतन्यमय होतं. मग कोणतीही अवस्था असो — बाल्य, तारुण्य, वा वार्धक्य; प्रत्येक क्षण प्रसन्नतेने उजळतो. संपत्तीतही चैतन्य दिसतं आणि विपत्तीतही चैतन्याची जाणीव होते. मरणसुद्धा मग मृत्यू राहत नाही, तर जीवनाचा पुढचा टप्पा ठरतो. लोक विचारतात — “मरणाच्या वेळी आपली काय अवस्था होईल?” अरे, ज्याने तुला या जगात आणलं, त्याच्याकडे तुला घेऊन जाण्याचं सामर्थ्यही आहे. मग का चिंता करतोस? भगवंत कधीच वेदनांनी माणसाला संपवत नाही. तो हसत हसत जन्म देतो, हसत हसत जगवतो आणि हसत हसतच परतीचा प्रवास घडवतो. जीवनाच्या प्रत्येक क्षणात चैतन्य पाहणारा मनुष्य मृत्युंजय होतो. कारण मृत्यू त्याच्यासाठी भय नाही, तर मुक्तीचा उत्सव असतो. ज्याला हे समजलं तो मृत्यूला वश करतो; ज्याला नाही समजलं, तो विश्वाच्या शिखरावर पोहोचूनही र...

  संपत्तीचं सेवन म्हणजे केवळ खर्च नव्हे — तर तिच्या माध्यमातून जीवन अधिक सुंदर, सृजनशील आणि ईश्वरसन्मुख बनवणं. खरं पाहिलं तर, संपत्तीचा योग्य उपयोग म्हणजे ती आपल्याला गुलाम न बनवता, आपण तिला साधन बनवणं. जिथे पैसा साधन आहे, तिथे त्यातून शांती जन्म घेते; आणि जिथे पैसा स्वामी बनतो, तिथे अस्थिरता येते. आज लोक पैशाने जग चालवत नाहीत, तर पैसा लोकांना चालवतोय. संपत्तीचा वापर केव्हा योग्य होतो, हे एकच चिन्ह सांगतं — त्यातून अहंकार वाढतो की नम्रता निर्माण होते? जर पैसा तुमचं मस्तक झुकवतो, तर तो पुण्याचा आहे; आणि जर तो उंचावतो, तर तो पातकाचं बीज आहे. भगवद्गीतेत श्रीकृष्ण म्हणतात —  “योगः कर्मसु कौशलम्” म्हणजे प्रत्येक कृतीत कौशल्य म्हणजेच योग. संपत्तीचा उपयोगही असा “योगयुक्त” असावा — तो दानात, सेवेत, शिक्षणात, संस्कारात, कल्याणात खर्च व्हावा. जिथे पैसा केवळ शरीरसुखासाठी नव्हे तर आत्मिक विकासासाठी वापरला जातो, तिथे तो लक्ष्मीचं रूप धारण करतो; आणि जिथे तो अहंकाराच्या प्रदर्शनासाठी वापरला जातो, तिथे तो अलक्ष्मीचं स्वरूप घेतो. संपत्तीचा खरा उपभोग म्हणजे — ती स्वतःसाठी नव्हे तर “आ...

     लक्ष्मी म्हणजे केवळ पैसा नव्हे, ती ऊर्जा आहे — चैतन्याची, सृजनाची, उपभोगाची आणि देणगीची. जिथे जीवनात प्रवाह आहे, तेथे लक्ष्मी आहे. पण या प्रवाहाला अर्थ मिळतो तो संतोषाने. संतोष म्हणजे स्थिरता — मनातील गोड शांती. लक्ष्मी प्रवाही आहे, संतोष स्थिर आहे. एक येत-जात राहते, दुसरा आत राहतो. ज्याने या दोघांचं संतुलन साधलं, त्याने जीवनातील खरा वैभवसंपन्नतेचा अर्थ समजला. लक्ष्मीशिवाय संतोष स्थिर होऊ शकत नाही — कारण गरजांवर अंधार असेल तर मन अस्थिर राहील. पण संतोषाशिवाय लक्ष्मीचं तेज अंधारातच हरवून जातं — कारण तिला उपभोगणारा हरवून बसतो. आजच्या जगात लक्ष्मी मिळवण्याची स्पर्धा आहे, पण संतोष मिळवण्याची आकांक्षा नाही. लोकांना पैशाचं गणित कळतं, पण समाधानाचं समीकरण नाही. परिणाम — जितकी लक्ष्मी वाढते, तितकं मन रिकामं वाटतं. संतोष म्हणजे समाधान नव्हे; तो जागरूक स्वीकार आहे — ‘जे आहे, ते पुरेसं आहे आणि जे नसेल, तेही नसेल म्हणून मी अपूर्ण नाही.’ ही वृत्ती अंगी आली की लक्ष्मीचं स्वरूपही तेजस्वी होतं. मग पैसा साधन राहतो, स्वामी होत नाही. लक्ष्मी आणि संतोष हे एकाच नाण्याच्या दोन ब...

आज लक्ष्मी आहे — ही जाणीव सुखद असावी, पण उद्या ती नसली तरी मी जगेनच — ही वृत्तीही तितकीच दृढ असावी. ज्याच्याजवळ लक्ष्मी असते तो मात्र नेहमीच विचार करत राहतो, "आज आहे पण उद्या राहिली नाही तर?" — आणि असं करत करत तो ना संपत्तीचा उपभोग घेऊ शकतो, ना तिच्यातून आनंद मिळवू शकतो. तुमच्याजवळ पैसा आहे तर आनंदाने म्हणा — "होय, आहे माझ्याजवळ पैसा!" पण लोकांना असं म्हणायची लाज वाटते. "आज आहे, पण उद्या टिकला नाही तर?" — या भीतीने ते जगतात. अहो! उद्या नसला तर सरळ सांगा — "नाही आहे माझ्याजवळ पैसा!" — यात काय बिघडलं? पण आजची माणसं ढोंगी झाली आहेत. अशा ढोंग्यांना भगवंत सुखी करणार कसा? भगवंताने चार लोकांना संपत्ती दिली, तर त्यांनी म्हणावं — "होय, सुखी आहोत आम्ही." पण त्याऐवजी ते म्हणतात — "अहो, महागाई एवढी वाढलीय की निभाव लागत नाही!" आणि हेच लोक श्रीखंड खात बसलेले असतात! जुन्या काळी ज्या सुखसोयी लोकांनी पाहिल्याच नव्हत्या, त्या आज अगदी सामान्य माणसालाही उपलब्ध आहेत. तरीही प्रत्येकाच्या चेहऱ्यावर असंतोषाचा पडदा दिसतो. खरं पाहिलं तर, जग...

  आज एखादी वस्तू आपल्या जवळ आहे, पण मनात जर सतत भीती असेल — “ही गेली तर?” — तर साऱ्या आनंदाचा नाश होतो. वस्तू गेली तरी आपलं चैतन्य जाऊ नये, ही वृत्ती निर्माण केली पाहिजे. “वस्तू गेली तर जाऊ दे, मला तिची गरज नाही.” हे म्हणण्याची हिंमत ज्याच्यात असते, तोच खरा जीवनात निर्धास्त राहतो. पैसा आज आहे, उद्या नसू शकतो — पण जो ‘असला तर ठीक, नसला तरी चालेल’ अशा वृत्तीने जगतो, त्याच्याकडेच लक्ष्मी टिकते. कारण लक्ष्मीला आसक्ती आवडत नाही; आशाळभूत नजर तिच्या स्वभावाविरुद्ध आहे. पुराणात याचाच सुंदर दृष्टांत आहे. देव आणि दैत्य सागरमंथन करत होते. त्यातून लक्ष्मी निघाली — सर्वांची नजर तिच्याकडे. सर्वजण तिला मिळवण्याच्या आसक्तीने पाहत होते. पण तिने कोणाच्याही गळ्यात वरमाला घातली नाही. भगवान विष्णू मात्र शांत बसले होते — “ती यायची असेल तर येऊ दे, जायची असेल तर जाऊ दे; मी सुखी आहेच.” या अनासक्त शांततेत लक्ष्मीला आपलं खरं स्थान सापडलं. ती धावत आली आणि विष्णूच्या गळ्यात वरमाला घातली. हीच तिची आजवरची सवय झाली आहे — जिथे आसक्ती नाही, तिथे लक्ष्मी नांदते. जिथे तृष्णा आहे, तिथून ती निघून जाते.

१. ईश्वरविन्मुखता म्हणजे मृतावस्था जो माणूस भगवंतापासून विमुक्त होतो, त्याचं जीवन मुडद्यासारखं असतं. शरीर चालतं, बोलतं, खातं — पण आत्मा जागा नसतो. ईश्वरापासून तुटलेलं जीवन म्हणजे मरणच. म्हणूनच लहानपणापासून आपल्या जीवनाचा प्रवाह भगवंतासन्मुख असायला हवा. २. तारुण्याचं कौतुक भगवंताचं असतं तारुण्याचं कौतुक पत्नी, समाज, किंवा रूप पाहून कोणी करत नाही — भगवंत करतो. तो विचारतो, “तुझं तारुण्य कोणासाठी आहे?” तारुण्य म्हणजे शक्ती, तेज, आणि चैतन्य. हे भगवंतासाठी, कर्तव्यासाठी, आणि सत्कर्मासाठी वापरलं तरच ते धन्य ठरतं. जो आपल्या जीवनात ईश्वरसन्मुख राहतो, आपत्तींना छातीवर झेलतो, आणि वृत्ती बदलत नाही — त्याचं जीवन भगवंताच्या दृष्टीनं शाबासकीस पात्र ठरतं. ३. आपत्तीसमोर न डगमगणारा मनुष्य ओसळत्या सागरातून जो पोहत जातो, त्याला पाहून भगवंत म्हणतो — “शाब्बास!” हे रूपक आपल्याला शिकवतं की जीवनात संकटं येणारच; पण त्यात डोकं शांत ठेवणं, विचार स्थिर ठेवणं — हाच विजय आहे. सुख-दुःख, लाभ-हानी यांपलीकडे राहून ज्याने चैतन्य राखलं, तोच खरा जीवनाचा विजेता. ४. तक्रारीपेक्षा कृतज्ञता आजचा माणूस ज्या गोष्टी न...

  जीवन हा एक प्रवाह आहे — पण त्या प्रवाहात चैतन्य असलं पाहिजे. पाण्याचा प्रवाह जसा सूर्यकिरणांनी झळाळतो, तसं जीवन भक्तिभावाने उजळलं पाहिजे. भक्ती म्हणजे जीवनाला आलेली चैतन्याची झुळूक. जिथे ईश्वरस्मरण आहे, तिथे ओहोटी नाही; तिथे प्रत्येक क्षण सतेज, ताजातवाना, Evergreen असतो. काही माणसं पहाटेच्या दवबिंदूसारखी असतात — क्षणभर चमकतात आणि नाहीशी होतात. काही दुपारच्या उन्हासारखी — ताप देतात पण झळाळी हरवतात. आणि काही मोजकीच आत्मं अशी असतात, जी संपूर्ण दिवसासारखी असतात — पहाटेचा तेज, दुपारचं सामर्थ्य, आणि संध्याकाळचं समाधान त्यांच्या जीवनात एकत्र फुलतं. अशा अखंड तेजस्वी जीवनाचं सर्वोच्च उदाहरण म्हणजे भगवान श्रीकृष्ण. त्याचं बालपण, तरुणपण, वृद्धत्व — सर्व एकाच रेषेने झळाळलेलं. तो लहान असताना माती खातो, तरी ते विश्वाचं रहस्य उघडतं; तो गोपींसोबत रास खेळतो, तरी ती रास म्हणजे आत्मा आणि परमात्म्याचं नर्तन ठरतं. त्याचं जीवन म्हणजे चैतन्याचा नंदनवन — जिथे प्रत्येक फुल भावना आहे, प्रत्येक वारा भक्तीचा आहे, आणि प्रत्येक क्षण प्रेमाचा आहे. त्याचं हसणं म्हणजे आनंदाचं व्रत, त्याचं मौन म्हणजे ...

लहानपणापासूनच जीवनात ईश्वरभक्ती प्रभावी असली पाहिजे. कारण भक्ती म्हणजे आत्म्याचं चैतन्य, आणि जिथे चैतन्य आहे तिथेच जीवन आहे. काही मुलं शाळेत तेजस्वी असतात, पण पुढे ती झळाळी हरवून बसतात. काहींचं तेज नंतर प्रकटतं, तर काही आयुष्याच्या उत्तरार्धात उजळून निघतात. परंतु क्वचितच एखादा असा असतो की जो लहानपणापासून वृद्धावस्थेपर्यंत अखंड तेजस्वी राहतो — अविचल, सतेज आणि चैतन्यमय. असं तेजस्वित्व फक्त मानवातच नव्हे, अवतारातही क्वचित दिसतं. भगवान श्रीकृष्ण — हा एकमेव असा अवतार, जो लहानपणापासून ते अखेरपर्यंत पूर्ण होता, पूर्णच राहिला. त्याचं प्रत्येक कर्म, प्रत्येक क्षण, प्रत्येक प्रसंग चैतन्यमय होता. लहानपणी त्याने माती खाल्ली तरी त्याचं कौतुक झालं; तरुणपणी गोपींशी रास खेळला तरी त्यात दिव्यता होती; राजकारणात, रणांगणात, संकटात — सर्वत्र तो तेजोमय दिसला. त्याचं बालपण गोड, तारुण्य लीलामय आणि वृद्धत्वही ज्ञानमय होतं. भगवान श्रीकृष्णाची संपत्ती कौतुकास्पद आहे, पण त्याच्यावर आलेल्या आपत्तीही तितक्याच आदरणीय आहेत. सत्राजिताच्या प्रसंगात चोरीचा आरोप आला, तरी तो खचला नाही. तो रणांगणातून पळाला, पण ...