धर्म

     

1. आत्मशक्तीचा मूळ स्त्रोत :

आत्मशक्ती बाहेरून येत नाही; ती मनुष्याच्या अंतर्यामध्येच नैसर्गिकरीत्या निहित आहे. ही शक्ती माणसाला सहजपणे लाभते — जणू सूर्याच्या तेजाप्रमाणे ती सदैव अस्तित्वात आहे. पण माणूस जेव्हा या शक्तीचा उपयोग बाह्य स्वरूपातील “पृथक् धर्मान्” म्हणजे निरनिराळ्या संप्रदायिक किंवा बाह्य धार्मिक पद्धतींमध्ये गुंतून करतो, तेव्हा तो तिच्या मुळ तत्त्वज्ञानापासून दूर जातो.

2. शक्तीचा अपव्यय आणि आत्मसंयमाचा मार्ग :

बाह्य कर्मकांडात अडकून आत्मशक्ती वाया घालवणारा मनुष्य शेवटी रिकामा राहतो; त्याच्यात ती शक्ती पुन्हा निर्माण होत नाही. पण जो “मननशील मुनि” असतो — म्हणजेच जो आत्मशक्तीचा अंतर्मुखपणे, विवेकपूर्वक उपयोग करतो — तो त्या शक्तीचा विलय शुद्ध आत्मतत्त्वात करतो. परिणामी, तो “शुद्ध आत्मरूप” बनतो.

3. ‘धर्म’ या शब्दाचा खरा अर्थ :

उपनिषदांच्या भाषेत ‘धर्म’ म्हणजे वस्तूचा स्वभाव, तिचं स्वरूपात्मक तत्त्व.

अग्नीचा धर्म म्हणजे उष्णता.

जलाचा धर्म म्हणजे शीतलता.

त्यामुळे अग्नीला शीतलता देणं जसं अशक्य, तसं माणसाला त्याच्या आत्मधर्मापासून वेगळं करणं अशक्य.

4. संप्रदाय आणि धर्म यांचा फरक :

लोकांनी “धर्म” या शब्दाचा उपयोग संप्रदायांसाठी केला — आणि तिथेच गोंधळ झाला.

विष्णूपासना, शिवभक्ती उपदेश — हे सर्व संप्रदाय आहेत; म्हणजे उपासनेचे मार्ग.

पण धर्म — तो एकच आहे.

जो जीवनात अध्यात्मशक्तीची धारणा करतो, म्हणजे सत्य, शुद्धता, प्रेम, दया, विवेक, संयम अशा तत्त्वांचा अनुभव घेतो — तोच धर्मपालक.

5. तत्त्वार्थ :

म्हणून धर्म अनेक नसतो — तो एकच असतो — स्वधर्म.

बाकी सगळं म्हणजे उपासनेचे विविध मार्ग, जे माणसाच्या अंतर्गत विकासासाठी साधन आहेत.

धर्म हे साध्य आहे; संप्रदाय ही साधनं आहेत.