🌿 सर्वधर्मान् परित्यज्य : धर्माचा उत्क्रांतीक्रम आणि परमार्थ

 ‘धर्माची अंतर्गत उत्क्रांती’ स्पष्ट दिसते — इंद्रियधर्म → जीवधर्म → जातीधर्म → कुलधर्म → पती-पत्नी धर्म → समाजधर्म → अखेरीस आत्मधर्म.

१. सुख-दुःखाचा आदिम शोध

प्रत्येक माणूस सुखी होण्यासाठी प्रयत्न करतो, परंतु आश्चर्य म्हणजे तो दुःखाचा सुद्धा शोध घेतो.

ज्याला देशासाठी प्राण द्यावेत असं वाटतं, त्याला त्या मृत्यूतही एक आनंद असतो.

आई रात्रीभर आजारी लेकरासाठी जागते — ते दुःख आहे, पण त्या दुःखात तिला गोडी आहे.

हे दाखवते की, सुख आणि दुःख ही दोन विरुद्ध अनुभूती नसून, ती अहंकाराच्या दोन बाजू आहेत.

‘मी सुखी आहे’ आणि ‘मी दुःखी आहे’ — या दोन्ही विधानांच्या मुळाशी आहे तोच अहम्.

हा सुख-दुःखाचा अनुभव म्हणजेच जीवधर्माची सुरुवात.

२. जीवधर्माची उत्पत्ती

जीव निर्माण झाला की प्रथम त्याचं लक्ष शरीर आणि इंद्रियांच्या सुखाकडे जातं.

इंद्रिये माझी आहेत आणि त्यांना सुख देणं हे माझं कर्तव्य आहे —

हीच भावना पहिला धर्म बनते.

माणूस म्हणतो, “मला आनंद मिळाला पाहिजे, माझ्या प्रियजनांनाही आनंद मिळावा.”

याच वृत्तीमधून समूह तयार होतो, आणि समूहधर्म जन्म घेतो —

ब्राह्मणधर्म, क्षत्रियधर्म, वैश्यधर्म, शूद्रधर्म, जातीधर्म, कुलधर्म...

म्हणजेच व्यक्तीचा धर्म समूहधर्मात विस्तारतो.

असं म्हणता येईल की, धर्माचा पहिला आकार म्हणजे स्वार्थ,

आणि त्याचा पुढचा विस्तार म्हणजे स्वकेंद्रित परमार्थ.

३. समूहधर्म ते कुटुंबधर्म

माणूस सुख-दुःख एकटा उपभोगू शकत नाही.

त्याला वाटतं — कोणीतरी माझं असावं.

ही ‘माझं’ असण्याची ओढ म्हणजेच मालकीभाव.

त्यातून उभं राहतं कुटुंब,

आणि त्यातून पुढे येतात — पतीधर्म, पत्नीधर्म, मातृधर्म, पितृधर्म, पुत्रधर्म...

या सगळ्या धर्मांच्या मागे एकच तत्त्व आहे —

 "मी कोणाचातरी असावं आणि कोणी तरी माझं असावं."

यात प्रेमही आहे, आसक्तीही आहे, आणि मर्यादाही आहे.

म्हणून हे धर्म जितके सुंदर, तितकेच बंधनकारक.

४. बंधनातून बोधाकडे — धर्माचा उत्क्रांतीक्रम

या सर्व धर्मांची मुळे आहेत अहंकार आणि ‘ममत्व’.

जीव ‘मी’ आणि ‘माझं’ या दोन कल्पनांमध्ये गुंततो.

परंतु जेव्हा तो मी जीव आहे हेसुद्धा सोडतो,

तेव्हा तो पोहोचतो मी चैतन्य आहे या बोधापर्यंत.

उपनिषद या स्थितीला म्हणतात —

 “न मे मृत्यूशंका न मे जातीभेदः...”

“चिदानंदरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम्॥”

हीच “सर्वधर्मान् परित्यज्य” ची अवस्था.

इथे कोणी पिता नाही, माता नाही, शिष्य नाही, गुरु नाही —

कारण इथे ‘मी’ राहिलाच नाही.

राहिलं फक्त चैतन्यस्वरूप शुद्ध अस्तित्व.

५. सर्वधर्मान् परित्यज्य — अंतिम अर्थ

भगवंत म्हणतात —

 “सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज।”

म्हणजे —

 ‘तू निर्माण केलेले सर्व धर्म, कर्तव्य, भूमिका, नातं, अहंभाव — हे सगळं सोड.’

‘तू जो आहेस त्या सर्व कल्पनांच्या पलीकडे ये. फक्त माझ्यात विलीन हो.’

इथे ‘भगवंतात शरण जाणं’ म्हणजे

स्वभावाच्या, देहाच्या, मनाच्या, आणि सामाजिक धर्माच्या

सर्व मर्यादांवर मात करून स्वरूपाच्या चैतन्याशी एकरूप होणं.

६. निष्कर्ष

जीवधर्म हे संसाराकडे नेतात,

आणि चैतन्यधर्म मोक्षाकडे.

संसारात धर्मांची भर आहे — पण शांती नाही.

भगवंताकडे शरण गेल्यावर धर्म नाही — पण सत्य आहे.

 “मी पुरुष नाही, मी स्त्री नाही, मी पिता नाही, माता नाही — मी फक्त चिदानंदरूप आहे.”

हीच ती स्थिती, जिथे सर्व धर्मांचा परित्याग होतो,

आणि आत्मा स्वतःच्या स्वरूपात विसावतो.