🌿 धर्म आणि संप्रदाय यांच्यातील तत्त्वभेद

आत्मशक्ती ही मनुष्याच्या अंतरातच निहित असते. ती बाहेरून आणायची नसते; ती तर स्वभावत: त्याच्यातच असते. ही आत्मशक्ती माणसाला सहज लाभते, पण जेव्हा तो या शक्तीचा उपयोग बाह्य रूपातील, पृथक् धर्मानुसार — म्हणजे निरनिराळ्या संप्रदायांच्या अनुकरणाने — करतो, तेव्हा तो तिच्या मूळ प्रवाहापासून दूर जातो. परिणाम असा की, आत्मशक्तीचा अपव्यय होतो आणि त्या शक्तीचा पुनर्जन्मही त्याच्यात होत नाही.

परंतु जो मनुष्य या बाह्य भेदांच्या पलीकडे जाऊन, अंतर्मुख होऊन आत्मशक्तीचा योग्य उपयोग करतो, तो आत्मतत्त्वात विलीन होतो. त्याची चेतना शुद्ध, निर्मळ, निखळ होते. अशा मननशील साधकाला उपनिषदांनी “मुनि” म्हटलं आहे — कारण तो विचारशीलतेच्या माध्यमातून स्वतःला आत्मस्वरूपात स्थिर करतो.

‘धर्म’ या शब्दाबद्दल आज सर्वाधिक गैरसमज आहे. धर्म म्हटला की लोकांना वेगवेगळे संप्रदाय, पंथ, किंवा धार्मिक गट आठवतात — पण उपनिषदांच्या भाषेत ‘धर्म’ हा शब्द त्या अर्थाने वापरलेला नाही. धर्म म्हणजे एखाद्या वस्तूचा स्वभाव, तिचं स्वरूपात्मक तत्त्व. अग्नीचा धर्म उष्णता आहे; शीतलता नाही. त्याचप्रमाणे मनुष्याचाही धर्म एकच आहे — आत्मस्वरूपात स्थिर होणं, चैतन्याची धारणा करणं.

आज जे विविध संप्रदाय दिसतात — ते धर्म नव्हेत, तर उपासनेचे मार्ग आहेत. कोणाला विष्णूच्या रूपात ध्यान सुगम वाटतं, कोणाला शिव, कोणाला  किंवा ख्रिस्त. ही सर्व रूपं, पद्धती, विधी हे आत्मप्राप्तीच्या मार्गातील साधनं आहेत; साध्य नाहीत. धर्म हे साध्य आहे; संप्रदाय हे साधन.

जीवन आणि अध्यात्म यांची एकत्र धारणा जो करतो, तोच खरा धर्मनिष्ठ. त्याच्यासाठी धर्म दोन नसतात, कारण सत्य एकच आहे — आत्मा एकच आहे.