Spiritual Life

 काही मुख्य तात्त्विक मुद्दे असे — 1. ईश्वराशी नातं जोडलेला पैसा म्हणजे लक्ष्मी — जो पैसा देवाच्या कार्यासाठी, समाजाच्या हितासाठी आणि धर्मार्थ वापरला जातो तो लक्ष्मीस्वरूप होतो. लक्ष्मीचं पूजन म्हणजे पैशाला दैवी भावनेने जोडणं. 2. ईश्वरापासून तोडलेला पैसा म्हणजे अलक्ष्मी — जो पैसा केवळ स्वार्थ, लोभ किंवा वासना यासाठी वापरला जातो, तो मरणासमान, निर्जीव आणि व्यर्थ ठरतो. अशा पैशाला आत्मा नसतो. 3. ‘भगवंत सन्मुखता’ हे जीवनाचं चैतन्य आहे — ईश्वर आपल्या सोबत आहे ही भावना आल्यावर भीती नाहीशी होते. जेव्हा मनात “मी एकटा नाही” ही श्रद्धा जागते, तेव्हा माणूस खऱ्या अर्थाने जगायला लागतो. 4. प्रत्येक कृतीला ईश्वराशी जोडणं म्हणजेच योग — पैसा असो वा कर्तृत्व, जर त्याचं मूळ भगवंताशी जोडलेलं असेल, तर त्यात चैतन्य प्रकट होतं. हेच कर्मयोगाचं तत्त्व आहे. 5. उदाहरणांच्या माध्यमातून विचार स्पष्ट होतो — तैमूर लंगाकडे संपत्ती होती पण ती अलक्ष्मी ठरली कारण ती विनाशासाठी वापरली गेली; रघुंचं धन मात्र लक्ष्मीस्वरूप ठरलं कारण ते विश्वंभराच्या चरणी अर्पण झालं. 6. “मी एकटा नाही” हा भाव म्हणजे ईश्वर सान्न...

खरी गोष्ट अशी आहे की, माणसाचं मरण शरीराच्या नाशात नाही, तर ईश्वरापासून तोंड फिरवण्यात आहे. ईश्वरविन्मुखता म्हणजेच मृत्यू. शरीर चालतंय, बोलतंय, खातं-पितंय, पण जर त्याच्या अंतःकरणात ईश्वराचा स्पर्श नाही, तर ते जीवन नव्हे — तो केवळ देह आहे. म्हणूनच संत म्हणतात — “देह जिवंत असला तरी चेतना नसली, तर तो मुडदाच आहे.” ईश्वरसन्मुखता हीच खरी चैतन्यप्राप्ती आहे. ज्या क्षणी माणूस आपल्या सर्व कृती, विचार आणि संबंधांमध्ये भगवंताचं दर्शन घ्यायला शिकतो, त्या क्षणी त्याच्या जीवनात नवं तेज उतरू लागतं. तेव्हा प्रत्येक वस्तू, प्रत्येक माणूस, प्रत्येक क्षण — हे सर्व सजीव, अर्थपूर्ण आणि सौंदर्यपूर्ण होतात. जगात आपण ज्या नात्यांमध्ये जगतो, त्या नात्यांचा पाया जर ईश्वराशी असलेल्या संबंधावर आधारित नसेल, तर ती नाती क्षणभंगुर ठरतात. पती-पत्नीचा संबंध घ्या — केवळ भौतिक सुखासाठी एकत्र आलेले दोन देह हे ‘पती-पत्नी’ होत नाहीत. पत्नी हा शब्दच सांगतो — “पत्युर्नो यज्ञसंयोगेन” — म्हणजे जी यज्ञात, सत्कर्मात, धर्मकार्यात पतीला साथ देते तीच खरी पत्नी. अन्यथा तो संबंध देहाच्या मर्यादेत राहतो, आत्म्याच्या नव्हे. अ...

        ज्याने मला आजन्म साथ दिली आहे तोच मला मरतेवेळी सुद्धा साथ देणार आहे — हे जो समजून चुकतो, आणि ज्याला त्याचा अनुभव येतो, तोच माणूस मृत्युंजय होतो. आणि जो मृत्युंजय होतो, तो मृत्यूला घाबरत नाही. तो तर मृत्यूसोबत खेळ खेळतो. पण जो मृत्युंजय नाही, तो जन्मापासून मृत्यूपर्यंत रोज मरतच असतो. मृत्यू शब्दाचा अर्थ केवळ ‘मरण’ एवढाच नाही. मृत्यू म्हणजे अशाश्वतता. संपूर्ण जग अशाश्वत आहे. आज जे दिसतं ते उद्या दिसेलच, असा विश्वास देता येत नाही. मोटार, बंगला, नाती, यश — सगळं मरणाधीन आहे. पण या अशाश्वत्तेत सौंदर्य पाहण्याची हिंमत मृत्युंजय लोकात असते. अशाश्वततेतील सौंदर्य जगात अशाश्वतता आहे म्हणून काय झालं? बदल होण्यातच सौंदर्य आहे. कालची फुलं आज टवटवीत राहत नाहीत आणि आज नवीन उगवतात — हेच तर जगाचं वैभव आहे. 1903 मध्ये जे फुल फुललं तेच जर आज 1965 मध्ये तसंच दिसलं, तर त्यातला आनंद संपेल; जीवनाचा उत्साह हरवेल. म्हणूनच, अशाश्वततेतच सौंदर्य आहे. काही तथाकथित वेदांती म्हणतात, “प्रथम काही नव्हतं आणि शेवटी काही उरणार नाही, त्यामुळे मध्ये जे दिसतं ते खोटं आहे.” पण हे विधान ज...

ज्याने मला आजन्म साथ दिली आहे तोच मला मरतेवेळी सुद्धा साथ देणार आहे — हे जो समजून चुकतो, आणि ज्याला त्याचा अनुभव येतो, तोच माणूस मृत्युंजय होतो. आणि जो मृत्युंजय होतो, तो मृत्यूला घाबरत नाही. तो तर मृत्यूसोबत खेळ खेळतो. पण जो मृत्युंजय नाही, तो जन्मापासून मृत्यूपर्यंत रोज मरतच असतो. मृत्यू शब्दाचा अर्थ केवळ ‘मरण’ एवढाच नाही. मृत्यू म्हणजे अशाश्वतता. संपूर्ण जग अशाश्वत आहे. आज जे दिसतं ते उद्या दिसेलच, असा विश्वास देता येत नाही. मोटार, बंगला, नाती, यश — सगळं मरणाधीन आहे. पण या अशाश्वत्तेत सौंदर्य पाहण्याची हिंमत मृत्युंजय लोकात असते. अशाश्वततेतील सौंदर्य प्रत्येक गोष्ट बदलणारी आहे, म्हणूनच ती जिवंत आहे. जर काहीही बदललं नसतं, तर अस्तित्व स्थिर आणि नीरस ठरलं असतं. मृत्यू हा बदलाचा शिखरबिंदू आहे — तो अंत नसून प्रवासाचा नवीन टप्पा आहे. मृत्युंजय माणूस हेच जाणतो की, मृत्यू म्हणजे अंत नव्हे तर रूपांतर. जसा सूर्य मावळतो पण नष्ट होत नाही, तसंच जीवात्मा एका देहातून दुसऱ्या देहात प्रवास करतो. त्यामुळे मृत्युंजय लोक मृत्यूकडे भीतीने नाही, तर शांततेने पाहतात. त्यांना ठाऊक असतं की नाती न...

कधी कधी माणसाला मरायला वेळ लागतो — कारण मरणं म्हणजे केवळ देहाचा अंत नाही, तर एका दीर्घ सहवासाचा निरोप असतो. आणि निरोप देणं सोपं नसतं. काही जणांना एखाद्या भेटीतून परतताना, "चालते आता ह!" म्हणत दारात उभं राहून पुन्हा दोन शब्द बोलण्याची, पुन्हा एकदा वळून पाहण्याची सवय असते. ते जगण्याचं प्रेम आहे, माणुसकीची ऊब आहे. त्याचप्रमाणे काही आत्म्यांना देह सोडताना वेळ लागतो — कारण ते अजून काही सांगून जायचं असतं, काही नातं सहजतेने संपवायचं असतं. पण हे सगळं केवळ बाह्य आहे. खरं मरण म्हणजे प्रवासाचा शेवट नव्हे, तर परतीचा मार्ग सुरू होणं आहे. माणूस जन्मतो तेव्हा त्याला रडताना पाहून आपण घाबरतो; पण ते रडणं दुःखाचं नसतं, ते तर पहिल्या श्वासाचा उत्सव असतो. तसंच मृत्यूच्या वेळी दिसणारं कण्हणं, आचके, यातना — या सगळ्या देहाच्या हालचाली असतात; आत्मा त्या वेळी शांत असतो. जन्माच्या वेदना आपण अनुभवल्या नाहीत, आणि मृत्यूच्या वेदना अनुभवण्याची गरजही नाही. ज्याने आपल्याला जन्माच्या क्षणी आपल्या कडेवर घेतलं, तोच हात मृत्यूच्या वेळी आपल्याला पुन्हा आपल्या कडे घेतो. म्हणून मृत्यू हा नवा हात नसतो, त...

लहानपणापासून म्हातारपणापर्यंत आपण एका अदृश्य सावलीसोबत जगत असतो — मृत्यूच्या सावलीसोबत. ही सावली आपल्या मनाच्या गाभ्यात इतकी खोलवर विणली आहे की, तिचं अस्तित्व आपण विसरून जातो, पण ती आपल्याला कधीच विसरत नाही. प्रत्येक आनंदाच्या क्षणामागे, प्रत्येक यशाच्या शिखरावर, आणि प्रत्येक शांत रात्रीच्या अंधारात — मृत्यूची जाणीव आपल्याला कुठेतरी स्पर्शून जाते. लोक म्हणतात, “लहान मुलांना मृत्यूची जाणीव नसते.” पण ते खरं नाही. कारण मृत्यूविषयी ज्ञान नसले तरी भय असतं. अंधाराची भीती, एकटेपणाची भीती, आई-वडिलांपासून दूर होण्याची भीती — या सगळ्यांच्या मुळाशी “अंत” या संकल्पनेची भीतीच असते. म्हणूनच पाच वर्षाचं मूल सुद्धा अंधारात आईला घट्ट धरून झोपतं — त्याला भीती असते “मी राहीन का?” याची. वर्डस्वर्थने “We are Seven” या कवितेत एका निष्पाप मुलीचं सुंदर चित्र रेखाटलं आहे. तिच्या दोन भावंडांचा मृत्यू झाला आहे, पण ती त्यांना “गेलेले” मानत नाही. ती म्हणते, “आम्ही सातच आहोत.” तिच्या निरागसतेत एक गंभीर तत्त्वज्ञान दडलं आहे — जीवनाचं अस्तित्व शरीरापुरतं मर्यादित नाही. तिच्या बालमनात मृत्यूची कल्पना नाही,...

आपल्या संस्कृतीत कथा-कीर्तनाच्या परंपरेत भावनेला फार मोठं स्थान आहे. पण भावनेबरोबर विवेकाचा दीप विझला की श्रद्धाही अंधारात हरवते. “रडवणारे रडवतात आणि आपण रडायचं?” — या एका प्रश्नात संपूर्ण मृत्युतत्त्वज्ञान दडलं आहे. लोकांना असं वाटतं की, मरण म्हणजे भयंकर वेदना, आचके, आणि असह्य यातना. पण हा सर्व अनुभव आपला नाही — तो फक्त अनुमान आहे. आपण मृत्यूचा अनुभव घेतलेलाच नाही. मग त्या अनुभवावर रडायचं तरी का? जसं लोक म्हणतात की, आईच्या गर्भात नऊ महिने जीव मलमूत्रात पडलेला असतो, किती दुःख होतं त्याला! पण आपल्याला आठवतं का ते दुःख? आपण सगळे त्या गर्भातून सुखानेच जन्मलो. तर मग जसं आपल्याला त्या काळात वेदना जाणवल्या नाहीत, तसंच मृत्यूच्या क्षणीही भगवंत त्या आत्म्याला वेदना देत नाही — हेच खरं तत्त्व आहे. मृत्यू म्हणजे वेदना नाही, तो संक्रमण आहे. जसं गर्भातून बाहेर येणं म्हणजे जीवनात प्रवेश, तसं मृत्यू म्हणजे एका नवीन आयुष्याच्या द्वारात प्रवेश. पण आपण त्याला शेवट समजतो. म्हणून भीती वाटते. मरणाऱ्याच्या चेहऱ्याकडे पाहून लोक म्हणतात, “किती त्रास झाला असेल बिचाऱ्याला!” पण ते आपलं अनुमान असतं — ...

(मृत्यूचा विचार आणि जीवनाची दिवाळी) मृत्यूचा विचार हा प्रत्येकाला भयावह वाटतो. “मी मेलो तर?” या एकाच प्रश्नानं माणसाचं संपूर्ण आयुष्य घाबरून जातं. माणूस जन्मापासून मृत्यूपर्यंत एका अदृश्य भीतीच्या सावलीत जगत असतो. अहो! मृत्यूची इतकी भीती बाळगून जगणारं जीवन म्हणजे जणू स्वतःच्या भीतीची होळीच पेटवणं. अशा भीतीच्या छायेत जगणारं आयुष्य फुलत नाही, त्यातून न काव्य उमलतं, न आनंद. परंतु जो मृत्युंजय होऊन जगतो — तोच खरं तर जीवनाच्या दिवाळीचा अनुभव घेतो. त्याचं जगणं तेजोमय होतं, आणि त्याची स्मृतीही इतरांना दीपवतं. १. मृत्यूची भीती — अज्ञानाचं मूळ मृत्यू म्हणजे काय? त्यात दोन प्रकारच्या भीती दडलेल्या असतात — एक, मेल्यावर माझं काय होईल? आणि दुसरी, मृत्यूनंतर मी कुठे जाणार? ही दोन्ही उत्तरं आपल्याला ठाऊक नसतात. म्हणून भीती निर्माण होते. मृत्यूनंतर अज्ञात प्रदेशात जावं लागतं, आणि आयुष्यात ज्या नात्यांच्या गुंफणीत आपण जगलो, त्यातून सर्व संबंध तोडावे लागतात — ही कल्पनाच माणसाला हादरवते. पण जरा थांबून पाहा — आपण ज्या नात्यांना चिरंतन समजतो, ती खरं तर कागदाच्या फुलांसारखी असतात. माणूस मेल्यावर...

प्रेमाचा स्पर्श, नात्याचं तेज दिवाळीचा उत्सव हा केवळ प्रकाशाचा नाही, तर प्रेम, एकात्मता आणि आत्मीयतेचा उत्सव आहे. या उत्सवमालिकेतील पाचवा दिवस — भाऊबीज, किंवा यमद्वितीया — भावाबहिणीच्या नात्याला पुन्हा उजाळा देणारा, प्रेमाचा आणि संरक्षणाच्या वचनाचा दिवस. या दिवशी बहीण आपल्या भावाला ओवाळते, त्याच्या दीर्घायुष्याची प्रार्थना करते. भाऊ तिच्या डोळ्यातील स्नेह ओळखतो, आणि आपल्या कर्तव्याचं भान पुन्हा एकदा जागं करतो. बाह्यरूपाने ही एक साधी संस्कारपर परंपरा दिसते, पण तिच्यामागे दडलेलं आहे एक गहन तत्त्वज्ञान — स्नेहाचं आणि संरक्षणाचं द्वैत. यम आणि यमुना: जीवन-मृत्यूचं संतुलन भाऊबीजचा उगम यमराज आणि यमुना यांच्या कथेशी जोडला जातो. यमराज, मृत्यूचे अधिपती, एका दिवशी आपल्या बहिणीकडे — यमुनाकडे — भेटीस येतात. यमुना त्यांचं प्रेमाने स्वागत करते, त्यांना स्नान घालते, आरती करते आणि जेवण वाढते. या स्नेहस्पर्शाने यमराज इतके प्रसन्न होतात की ते म्हणतात —  “ज्या भावाला त्याची बहीण या दिवशी ओवाळेल, त्याला मृत्यूचा भय राहणार नाही.” ही कथा केवळ पौराणिक नाही, ती जीवनाचं तत्वज्ञान सांगते. यम म्हण...

  दिवाळीच्या उजेडातला एक वेगळाच दिवस म्हणजे बलिप्रतिपदा. हा दिवस केवळ सण नाही, तर तो एका गूढ आध्यात्मिक सत्याचा स्मरणोत्सव आहे. या दिवसाच्या कथेतून ‘वामन’ आणि ‘बळी’ या दोन प्रतीकांमधून जीवनाचं एक सुंदर समीकरण उलगडतं — दैवी विवेकाचा विजय आणि अहंकाराचं विसर्जन. राजा बळी हा अत्यंत उदार, दानशूर आणि प्रजावत्सल होता. पण “मी देतो” या भावनेनं त्याच्या दानात दर्प मिसळला. हीच ठिणगी देवत्वाच्या परीक्षेचं कारण ठरली. वामन देव ब्राह्मण रूपाने येऊन तीन पावलांचं दान मागतात. बळी संमती देतो आणि वामन त्रिविक्रम रूप धारण करून आकाश, पृथ्वी आणि पाताळ व्यापतो. तिसरं पाऊल ठेवायला जागा शिल्लक राहत नाही, तेव्हा बळी स्वतःचं मस्तक पुढं करतो — आणि त्याच क्षणी त्याचं अहंकार रूपी साम्राज्य संपून भक्तीचं राज्य सुरू होतं. बलिप्रतिपदा म्हणजे हाच क्षण — जेव्हा ‘मी’ हे केंद्रबिंदू असलेलं जीवन ‘तो’ या दैवी तत्वात विलीन होतं. जेव्हा देणं आणि घेणं यांच्यातील सीमारेषा विरघळते, आणि उरतो तो फक्त समर्पणाचा सुगंध. हा सण सांगतो की उदारता फक्त वस्तूंच्या दानात नाही, तर *‘स्व’*च्या त्यागात आहे. आपल्याकडे ज्...

             दिवाळीच्या पंचदिवसी उत्सवात तिसरा दिवस — लक्ष्मीपूजन — सर्वात पवित्र आणि मंगल मानला जातो. हा दिवस अमावास्येचा असतो, ज्यादिवशी धन, समृद्धी, आणि शांतीचं प्रतीक असलेल्या महालक्ष्मी देवीचं पूजन केलं जातं.  लक्ष्मीपूजनाचं धार्मिक महत्त्व महालक्ष्मी ही विष्णुपत्नी असून संपत्ती, ऐश्वर्य, आणि सौख्याची अधिष्ठात्री देवी आहे. या दिवशी भगवान विष्णू आणि महालक्ष्मी यांचं एकत्र पूजन केलं जातं. पौराणिक कथा सांगते की, समुद्र मंथनातून लक्ष्मीदेवी प्रकटल्या, आणि म्हणूनच अमावास्येच्या या रात्री तिची उपासना केल्यास जीवनात प्रकाश, शांती आणि समृद्धी नांदते.  पूजनाची पारंपरिक पद्धत 1. संध्याकाळी घर स्वच्छ करून रांगोळ्या काढतात आणि दरवाजाला तोरण, दिवे लावतात. 2. नवीन कपडे परिधान करून, शुभ मुहूर्तावर पूजन करतात. 3. चौकटीवर लक्ष्मी, कुबेर आणि गणपतीची मूर्ती किंवा चित्र ठेवतात. 4. धान्य, नाणी, सोने, चांदी, व्यवसायाची हिशेब वही यांचं पूजन केलं जातं. 5. लक्ष्मी स्तोत्र, श्रीसूक्त, अथर्वशीर्ष, आणि आरती गातात. 6. शेवटी दिवे लावून लक्ष्मीला घरात आमंत...

  नरक चतुर्दशी — ही तिथी आपल्या जीवनात अंध:काराचा अंत आणि प्रकाशाच्या उदयाची घोषणा करते.   अमावस्येच्या आदल्या दिवशी, कार्तिक कृष्ण चतुर्दशीला, नरकासुराचा वध झाला — म्हणून या दिवसाला नरक चतुर्दशी म्हणतात. बाह्यरूपाने ही गोष्ट राक्षसवधाची आहे, पण अंतर्मनात तिचा अर्थ फार गूढ आहे.  १. “नरक” म्हणजे काय? ‘नरक’ हा काही बाहेरचा प्रदेश नाही. तो आपल्याच मनात निर्माण होतो — जेव्हा लोभ, राग, मत्सर, मोह, द्वेष, आणि अहंकार यांनी मन व्यापून टाकलं असतं, तेव्हा आपणच आपल्या आयुष्यात नरक निर्माण करतो. त्या अंध:कारमय मनाचा नाश झाला की, ती नरक चतुर्दशी होते.  नरकाचा अंत म्हणजे प्रकाशाची सुरुवात.  २. अंतर्मनातील राक्षसवध नरकासुर म्हणजे आपल्या काम-वासनांच्या, रागाच्या आणि दंभाच्या विकारांचं प्रतीक. भगवान श्रीकृष्णानं त्याचा वध केला — म्हणजेच विवेकाच्या प्रकाशानं अंध:काराचं अंत:करणातील शुद्धीकरण झालं. ही कथा आपल्याला सांगते —  "आपल्या अंतरंगातील राक्षसांना नष्ट केल्याशिवाय प्रकाशमय जीवन सुरू होत नाही."  ‘तेल-उटणे’चा संकेत या दिवशी तेलाने अंग चोळून स्नान करण्...

युगपरिवर्तनाचा अलंकार — प.पू. पांडुरंग शास्त्री आठवले कधी काळाचे प्रवाह मंदावतात. मूल्यांचे पाणी आटत जाते. मानव आपल्याच सावलीला ओळखू शकत नाही इतका भ्रमिष्ट होतो. अशा वेळी निसर्ग आपली चूक दुरुस्त करण्यासाठी एखाद्या तेजस्वी पुरुषाचा जन्म घडवतो. तो येतो, पण तो काही शिकवायला येत नाही — तो केवळ स्मरण करून देतो. आपल्यामधल्या दैवीतेचं, आपल्या असण्याचं, आणि जीवनाच्या अर्थाचं. अशाच तेजोमय स्मरणाचे मूर्त रूप म्हणजे प.पू. पांडुरंग शास्त्री आठवले — दादाजी. १. युगाला नवा श्वास त्यांनी जेव्हा “स्वाध्याय” हा शब्द उच्चारला, तेव्हा तो केवळ ग्रंथांचा नव्हे, तर आत्म्याचा अभ्यास होता. त्यांनी सांगितलं — “देव माझ्यात आहे, आणि तुझ्यातही आहे. मग मी तुला परका कसा समजेन?” ही एकच ओळ जग बदलवणारी ठरली. कारण यात प्रेम होतं, पण कर्माशिवायचं नव्हतं; तत्त्व होतं, पण जीवनाशिवायचं नव्हतं. ही ओळ ‘सर्वभूतेषु आत्मानं’ या उपनिषद् सत्याचं व्यवहारातलं मूर्त रूप होती. २. धर्माचा नवविचार त्यांनी धर्माला मंदिरांच्या भिंतींतून मुक्त केलं. त्यांनी सांगितलं — “धर्म हा निष्ठेचा प्रवास आहे, नियमांचा नव्हे.” ही कल्पना इतक...

         धनत्रयोदशी (किंवा धनतेरस) हा दिवाळीच्या पंचदिवसी उत्सवातील पहिला दिवस मानला जातो. तो कार्तिक कृष्ण पक्षाच्या त्रयोदशी तिथीला येतो. या दिवशी संपत्ती, आरोग्य आणि दीर्घायुष्य यांची आराधना केली जाते.  धार्मिक आणि सांस्कृतिक अर्थ ‘धन’ म्हणजे संपत्ती, समृद्धी आणि आरोग्य, ‘त्रयोदशी’ म्हणजे कृष्णपक्षातील तेरावा दिवस. या दिवशी धन्वंतरि भगवानाचा जन्म झाला, अशी पौराणिक कथा आहे. म्हणूनच या दिवसाला ‘धन्वंतरि जयंती’ असेही म्हणतात.  पौराणिक पार्श्वभूमी समुद्र मंथनाच्या वेळी धन्वंतरि भगवान अमृतकलश घेऊन प्रकट झाले. ते भगवान विष्णूंचे अंशावतार असून, त्यांनी मानवजातीला आरोग्य आणि आयुर्वेद यांचा वर दिला. म्हणून या दिवशी आरोग्य आणि दीर्घायुष्य यासाठी प्रार्थना केली जाते.  धनत्रयोदशीचे महत्त्व 1. धनलक्ष्मी पूजन: या दिवशी सायंकाळी घर झाडून स्वच्छ करून दीपप्रज्वलन केले जाते आणि लक्ष्मीपूजनाची सुरुवात होते. 2. धन्वंतरि पूजन: आरोग्य देवतेच्या स्वरूपात धन्वंतरि यांची पूजा केली जाते. आयुर्वेद ग्रंथ, औषधी आणि आरोग्य साधनांचे पूजन केले जाते. 3. नवीन धातू व...

वसुबारस — मातृत्व आणि संपन्नतेचा उत्सव वसुबारस हा दीपावलीचा पहिला दिवस. पण तो फक्त सणाचा आरंभ नाही — तो मातृत्वाचा गौरवदिन आहे. या दिवशी “वासरांसहित गायींची” पूजा केली जाते, कारण त्या आपल्या जीवनाचा पाया आहेत — अन्न, आरोग्य, संपन्नता आणि प्रेम यांची प्रतीकं. “वसु” म्हणजे संपत्ती, आणि “बारस” म्हणजे बारावा दिवस; पण खरी ‘वसुबारस’ ही समृद्धीच्या मातृत्वाची पूजा आहे. माणूस ज्या क्षणी गोधनात देवत्व पाहतो, त्या क्षणी त्याचं जीवन पवित्र होतं. म्हणून वसुबारस हा फक्त पूजाविधी नाही — तो जीवनदृष्टीचा उत्सव आहे, जिथे ममत्व आणि कृतज्ञता या दोन भावना एकरूप होतात. वसुबारस : मातृत्व, कृतज्ञता आणि समृद्धी दीपोत्सवाचा आरंभ ज्या दिवसाने होतो तो दिवस म्हणजे वसुबारस. या एका दिवसात आपली संस्कृती जणू स्वतःचं हृदय उघडून दाखवते — जिथे संपत्तीचं मूळ मातृत्वात शोधलं जातं आणि समृद्धीचा आरंभ कृतज्ञतेतून होतो. “वसुबारस” हा शब्द दोन अर्थांनी सुंदर आहे — वसु म्हणजे संपत्ती, आणि बारस म्हणजे बारावा दिवस. पण खरी संपत्ती ही धान्य, पैसा किंवा वस्तूंमध्ये नसून जीवन देणाऱ्या शक्तीत आहे. म्हणून या दिवशी गोधनाची — ...

  मृत्यूवर विजय मिळवणाऱ्या आत्म्याची गोष्ट या शरीराचा कारखाना कोणीतरी चालवतो. आपण तो चालवत नाही, ही वस्तुस्थिती आहे. तसाच तो शेजारीही चालवत नाही — ही आणखी एक वस्तुस्थिती आहे. तर मग कोण चालवतो? जो चालवतो, तो “यदेवेह तदन्विह” — म्हणजेच या जगात जो दैवी नियंता कार्यरत आहे, तोच परलोकातही आहे. तू जीवन जगत असताना जो तुझं जीवन चालवतो, तोच तू मेल्यावरही तुला घेऊन जाणार आहे — याची खात्री बाळग. हीच मृत्युंजयाची श्रद्धा आहे. प्रस्तावना मृत्यू — हा शब्द उच्चारताच मनात एक थरकाप उठतो. कारण तो आपल्याला अज्ञात जगाशी जोडतो. पण भारतीय तत्त्वज्ञान सांगते — मृत्यू हा अंत नव्हे, तर प्रवासाचा पुढचा टप्पा आहे. जीवनाच्या या खोल सत्याकडे शांत नजरेने पाहणारा माणूसच मृत्युंजय होतो. या शरीराचा कारखाना कोण चालवतो? या शरीराचा कारखाना कोणीतरी चालवतो. आपण तो चालवत नाही — ही वस्तुस्थिती आहे. तसाच तो शेजारीही चालवत नाही — ही आणखी एक वस्तुस्थिती आहे. तर मग कोण चालवतो? जो चालवतो, तो “यदेवेह तदन्विह” — या जगात जो नियंता कार्यरत आहे, तोच परलोकातही आहे. तू जीवन जगत असताना जो तुझं जीवन चालवतो, तोच तू मेल्यावरह...

ज्याला स्वतःच्या बुद्धीचा अभिमान वाटतो, त्याने थोडं थांबून ‘ज्ञान म्हणजे काय?’ हा प्रश्न स्वतःला विचारला पाहिजे. कारण बुद्धीचा गर्व हा बहुतांशी ‘आपण जाणतो’ या समजुतीवर उभा असतो; पण आपण खरंच काय जाणतो? हे विचारलं की अभिमानाचे सगळे थर गळून पडतात. आपण डोळ्यांनी पाहतो, कानांनी ऐकतो, मनाने विचार करतो — पण हे सर्व ‘मी’ करतो असं म्हणणंही चुकीचं ठरतं. कारण या सर्व क्रियांच्या मागे एक सूक्ष्म प्रक्रिया कार्यरत असते, जी आपल्या नियंत्रणात नसते. न्यायशास्त्र त्या प्रक्रियेचा शोध घेतं आणि दाखवतं की ‘ज्ञान’ ही गोष्ट केवळ इंद्रियांची देणगी नसून, ती बुद्धी, मन आणि आत्मा यांच्या समन्वयातून निर्माण होणारी अनुभूती आहे. मग प्रश्न उरतो — या अनुभूतीचा खरा अधिष्ठान कोण? ते इंद्रिय नाही, बुद्धीही नाही, तर साक्षीभाव असलेला आत्मा. बुद्धी ही त्याची केवळ साधनं आहेत. म्हणून जेव्हा एखाद्याला स्वतःच्या बुद्धीचा अभिमान वाटतो, तेव्हा त्याने जाणलं पाहिजे की ती बुद्धीही एका उच्च चेतनेचीच झलक आहे. जशी सूर्याची किरणं पाण्यावर चमकतात, पण प्रकाश देणारा सूर्य असतो; तशीच बुद्धी चमकते, पण प्रकाश देणारा आत्मा असतो. ...

थोडं विश्लेषणात्मक स्वरूपात पाहू या   १. “न्यायशास्त्र”चा खरा अर्थ  न्यायशास्त्र म्हणजे "न्यायालयातील न्याय" नव्हे, तर ज्ञानप्राप्तीचं विज्ञान आहे — पदार्थविज्ञानशास्त्र जसं म्हटलं. न्यायशास्त्र म्हणजे वस्तू ओळखण्याच्या, जाणण्याच्या, आणि समजून घेण्याच्या प्रक्रियेचा अभ्यास. म्हणजेच — “आपण पाहतो, ऐकतो, अनुभवतो ते खरंच ‘कसं’ घडतं?” याचं तत्त्वज्ञान म्हणजे न्याय.  २. “नैयायिक” आणि “मीमांसक” ही भिन्नता अनेकांना माहित नसते. मीमांसक → कर्मकांड, वेदविचार, आणि धर्मशास्त्राच्या संदर्भात तर्क करतात. नैयायिक → ज्ञान कसं येतं, ते खरं की खोटं हे कसकसं ठरतं, याचा शोध घेतात. म्हणूनच “न्यायशास्त्र” म्हणजे ज्ञानप्रक्रियेचं शास्त्र, तर “मीमांसा” म्हणजे कर्मप्रक्रियेचं शास्त्र. ३. “पाहणे म्हणजे काय?” ही विचारणा अत्यंत महत्त्वाची आहे. आपण दररोज पाहतो, ऐकतो, स्पर्श करतो — पण त्या अनुभूतींच्या मागे काय यंत्रणा आहे याचा विचार क्वचितच करतो. नैयायिक सांगतात की ‘दर्शन’ म्हणजे डोळा, मन, आणि बाह्य वस्तू यांचा योग. तो योग झाल्याशिवाय ज्ञान होत नाही. त्यातून प्रत्यक्षा ज्ञान निर्माण ह...

साक्षीभाव आणि व्यवहार — अध्यात्माचा सुवर्णमध्य उपनिषद सांगतात की, “आत्मा न कर्ता न भोक्ता, तो साक्षी आहे.” परंतु व्यवहारात माणूस पूर्णपणे निष्क्रिय होऊ शकत नाही. जगणं म्हणजे कृती, अनुभव आणि प्रतिसाद यांची अखंड शृंखला. मग प्रश्न असा उरतो — साक्षीभाव ठेवून जगता येईल का? हो — आणि तेच खऱ्या अर्थाने योगाचं तत्त्व आहे. १. कर्म करताना साक्षीभाव कर्तृत्व सोडायचं म्हणजे कर्म सोडणं नव्हे. गीता सांगते — “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।” याचा अर्थ असा — कर्म कर, पण फळाच्या आसक्तीशिवाय कर. फळाची अपेक्षा म्हणजेच भोकृत्वाची बीजं. जेव्हा मी फळापासून अलिप्त राहतो, तेव्हा मी केवळ कर्माचा साक्षी बनतो. यात एक गूढ शांती आहे — काम केलं, पण “मी केलं” असं वाटलं नाही. कारण त्या क्षणी माझ्या अंतःकरणात भगवंतच कार्यरत आहे, मी फक्त त्याचा माध्यम आहे. हे जाणवलं की अहंकार विरघळतो आणि कर्म योग बनतं. २. अनुभव घेताना साक्षीभाव सुख आलं तरी साक्षीभाव, दुःख आलं तरी साक्षीभाव. जसं आकाशात वारा वाहतो, ढग येतात-जातात, तसं मनात भाव येतात आणि निघून जातात. मी भाव नाही, मी भावांचा साक्षी आहे — हा दृढ अनुभव आत्मशां...

    उपनिषदांच्या भाषेत सांगायचं झालं तर — “एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा” — असा तो ब्रह्म सर्वत्र व्यापलेला आहे.  ब्रह्माच्या अद्वैतत्वावर प्रकाश टाकतो. “इह आणि पर” या दोन शब्दांनी आपण जे विभाजन केलं आहे ते केवळ मनाने केलं आहे. प्रत्यक्षात तिथेही भगवंत आहे आणि इथेही भगवंत आहे — हे समजल्यावर मरणाचा भय वा “डंक” नाहीसा होतो. कारण मृत्यू म्हणजे भगवंताच्या क्षेत्रातून भगवंताच्याच क्षेत्रात जाणं — यात काय भीती?  पोटातील स्वादुपिंड इन्सुलिन तयार करतं — पण “मी” तयार करत नाही. तरी ते होतं. म्हणजे माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ, गूढ, अज्ञेय अशी एक सत्ता कार्यरत आहे. नैयायिकांचा “यद् यद् कार्य तद् तद् सावयवम्” हा सिद्धांत इथे अगदी योग्य ठरतो — कोणतेही कार्य स्वतःहून होत नाही, त्यामागे एक करणारा असतोच. म्हणून सृष्टीचा एक कर्ता आहे, जो सर्वाच्या मागे कार्यरत आहे.  एक गंभीर आत्मप्रश्न उभा राहतो — “मी जर माझं जीवन चालवत नाही, तर कोण चालवतं?” हा प्रश्न तत्त्वचिंतनाचा केंद्रबिंदू आहे. “मी” या अहंकाराची मर्यादा कळते. खाणं, पिणं, झोपणं, जगणं — या सगळ्या क...

आपण अनेकदा म्हणतो — “मला त्या व्यक्तीवर खूप प्रेम आहे.” पण त्या प्रेमात काहीतरी मागणी असते. लाभ, अपेक्षा, किंचित तरी हिशेब असतो. प्रेमाच्या नावाखाली आपण व्यवहार करतो आणि म्हणूनच प्रेमाचं सार हरवतं. उपनिषद सांगतं — “करी लाभाविण प्रीती.” एकदा तरी कोणावर, कोणत्या तत्त्वावर, कोणत्या कार्यावर लाभाशिवाय प्रेम करावं. असं प्रेम जिथे स्वतःचा विसर पडतो, तिथेच भगवंत प्रकटतो. प्रेमाचा शोध आज जग प्रकाशाने उजळलंय, पण हृदयं मात्र अंधारलेली आहेत. कारण आपण प्रकाश बाहेर शोधतो, पण तो प्रकाश जन्मतो प्रेमातून. आपण प्रेमाचा अनुभव घेत नाही, कारण आपण स्वतःला कधी विसरलेलंच नाही. जिथे मी नाही, तिथेच प्रेम आहे. प्रेम म्हणजे “मी”चं विसर्जन आणि “आपण”चा जन्म. प्रेम केलं की आत्मा विस्तारित होतो, मर्यादा मोडतात, आणि मग भगवंताचा सुगंध येतो. भगवंत — प्रेमसम्राट भगवंत प्रेमाचा सम्राट आहे. त्याच्या हृदयात साऱ्यांना स्थान आहे — अनाथांना, पाप्यांना, भक्तांनाही. तो कोणाला नाकारत नाही; उलट त्यांना सामावून घेतो. आपण मात्र पाहताच म्हणतो — “अरे बिचारा!” पण भगवंत म्हणतो — “हा माझा आहे.” अनाथाला स्थान देणं म्हणजे भगवं...

आपण समाजात "प्रभावान" शब्द बाह्य गोष्टींवर वापरतो—कपडे, पैसा, सौंदर्य, बुद्धी यावर. पण शास्त्रांत आणि विशेषतः उपनिषदांमध्ये व गीतेत "प्रभावान" हा शब्द परमात्म्याच्या संदर्भात वापरला आहे. "द्यु:" म्हणजे ज्योती, प्रभा, तेज. त्यावरून "देव" हा शब्द आहे. म्हणून देव म्हणजे ज्याच्या अंतःकरणात शाश्वत प्रभा आहे, असा. भगवंत प्रभावान का? कारण त्याचं वैभव बाह्य नव्हे, तर हृदयाचं वैभव आहे. अनाथाला आधार, पाप्याला क्षमा, भक्ताला सर्वस्व अर्पण करणारी छाती – ही त्याची खरी "प्रभाविता." भगवंत महान आहे म्हणून नव्हे, तर भक्तासाठी तो स्वतः दास होतो म्हणून त्याचं कौतुक आहे. जगातले बुद्धिमान, कलाकार, शास्त्रज्ञ—हे सर्व बाह्य प्रभेने प्रभाव पाडतात; पण भगवंत हृदयाने प्रभाव टाकतो.  खरं प्रेम म्हणजे जिथे माणूस "नफा-तोटा" विसरतो, जिथे तो स्वतःला हरवतो. पण आपण मात्र व्यापारी वृत्तीने प्रेम करतो. म्हणूनच प्रेमाला वेडेपणा लागतो; अन्यथा ते हिशोब बनून राहतं. प्रेमाचं खरं सौंदर्य तेव्हा प्रकट होतं जेव्हा आपण सार विसरून जातो. भगवंत प्रभावान आहे कारण ...

लाभाशिवाय प्रेम हेच खरं प्रेम आहे. त्यात कोणताही स्वार्थ, अपेक्षा, व्यवहाराची गणितं नसतात. सामान्य व्यवहारात मात्र आपलं प्रेम अपेक्षांच्या काचेतून जातं. लाभाची शक्यता कमी झाली की आपलं प्रेम आपोआप कमी होतं. समाजाच्या बंधनामुळे अनेकदा आपण "प्रेम" करतो असं वाटतं, पण ते प्रत्यक्षात कर्तव्य किंवा सामाजिक जबाबदारी असतं. भगवंत अदृश्य आहे, म्हणून त्याच्यावर प्रेम करणं कठीण असलं तरी तेच प्रेम सर्वात शुद्ध, निरपेक्ष आणि टिकाऊ असतं. जर आपण एखाद्यावर "कसलाही लाभ नाही" हे माहीत असूनही प्रेम करत असू, तर त्या प्रेमाला सुगंध येतो; त्यातूनच प्रभा प्रकटते. हा विचार प्रत्यक्ष आयुष्याशी जोडून पाहिलात तर, आपल्याला दररोज भेटणाऱ्या व्यक्तींवर आपण किती निरपेक्ष प्रेम करू शकतो, हा एक खरा आत्मपरीक्षणाचा विषय ठरतो. म्हणजे, निरपेक्ष प्रेम हे फक्त तत्वज्ञान नाही, तर स्वतःची कसोटी घेण्याचं एक जीवनाचं प्रयोगशाळा-तत्त्वज्ञान आहे. लाभाशिवाय प्रेम प्रेम ही माणसाच्या जीवनातील सर्वात पवित्र भावना आहे. पण बहुतांश वेळा आपल्या प्रेमामध्ये अपेक्षा दडलेल्या असतात. कुठेतरी लाभ, स्वार्थ किंवा आपल...

प्रेम हा शब्द ऐकला की आपल्या मनात अनेक रंगांची फुले उमलतात. पण त्या फुलांचा सुगंध लाभाशिवाय आहे का? आज बहुतेक नात्यांमध्ये प्रेमाचा गंध लाभाच्या श्वासात मिसळून गेला आहे. मग ते धनलाभ असो, मानलाभ असो वा स्वार्थलाभ असो. पण खरी प्रीती नेमकी कुठे आहे? लाभाशिवाय नात्यांचा प्रश्न आपण नेहमीच कुणावर तरी प्रेम करतो, आपुलकी दाखवतो. पण मनातल्या मनात एखादा हिशोबही ठेवतो—यातून मला काय मिळणार? यामुळे माझं काय होणार? ही हिशोबी प्रीती कधीही निसर्गसिद्ध किंवा निर्मळ ठरू शकत नाही. खरी प्रीती तिथेच आहे जिथे “तो मला काय देतो” हा प्रश्नच नाहीसा होतो. आईचं प्रेम – लाभाविणा प्रीतीचं मूर्तिमंत उदाहरण आईचं मुलावरचं प्रेम लाभाशिवाय असतं. मुलाने काय दिलं, काय परतफेड केली याचा विचार आई करत नाही. उलट आई स्वतःच्या जीवनाचा प्रत्येक क्षण मुलासाठी अर्पण करते. तिचं प्रेम हे निःस्वार्थी आहे. हेच खरं प्रेमाचं मूळ. मित्रत्व आणि खरी प्रीती एखाद्या मित्राकडून आपल्याला काहीही मिळणार नाही हे ठाऊक असूनही जर आपण त्याच्यावर प्रेम टिकवू शकलो, तर ती खरी प्रीती आहे. पण आजच्या युगात “लाभाविणा प्रीती” असं मित्रत्व दुर्मिळ ...

१. प्रस्तावना मानवाच्या जीवनात ‘प्रेम’ ही सर्वात शाश्वत शक्ती आहे. पण ते प्रेम कितपत खरं आणि शुद्ध आहे, हा प्रश्न मात्र उरतो. बहुतांशी ठिकाणी प्रीती ही लाभाशी बांधलेली असते. लाभ मिळेपर्यंत नातं टिकतं आणि लाभ संपला की नातंही कोसळतं. या पार्श्वभूमीवर “करी लाभाविणा प्रीती” हा विचार उभा राहतो. लाभाशिवाय प्रेम करणं हे शक्य आहे का? २. उपनिषदांचा दृष्टिकोन बृहदारण्यक उपनिषदात याज्ञवल्क्यांनी मैत्रेयीला सांगितलेलं वचन लक्षात घ्यावं लागतं – “न वा अरे पत्या कामाय पतिः प्रियो भवति, आत्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति।” (प्रिय पती पतीसाठी प्रिय नसतो; तो आत्म्यासाठी प्रिय असतो.) याचा अर्थ असा की आपण दुसऱ्यावर करतो ते प्रेम प्रत्यक्षात स्वत:च्या आत्मसुखासाठीच असतं. हा आत्मकेंद्रित भाव नष्ट होऊन जेव्हा प्रेम अस्वार्थी होतं, तेव्हाच ते शुद्ध ठरतं. ३. गीतेतील मार्गदर्शन श्रीमद्भगवद्गीतेत भगवान श्रीकृष्ण भक्तीकडे निर्देश करतात — “अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते, तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥” (गीता ९.२२) इथे अनन्यभावाने केलेली भक्ती म्हणजे लाभाविना प्रीतीच होय. जो भक्त ...

1. तेजस्वी कर्मयोग आणि प्रभा तेजस्वी कर्मयोग हा सूर्याचा पहिला गुण आहे. सूर्य लोक काय म्हणतात याची पर्वा न करता प्रकाश देतो. श्रुती म्हणते: "तं देवा: सर्वे अर्पिता:" — समस्त देव ब्रह्माला वश आहेत. ब्रह्म म्हणजे तेजस्वीतेची खान, आणि प्रभावी माणूस म्हणजे देवसदृश. जेव्हा जीवनात प्रभा येते, तेव्हा आपल्यात भगवंतच प्रकटतो. 2. प्रभेचा खरा अर्थ आजकाल चित्रांमध्ये देव किंवा गुरूंच्या पाठीशी तेजाचं वलय दाखवलं जातं. पण वेद-श्रुतींमध्ये असा उल्लेख नाही. खरी प्रभा म्हणजे बाह्य अलंकार नाही, तर जीवनाच्या कणाकणात, प्रत्येक कृतीत, प्रत्येक भावनेत दिसणारी तेजस्विता. 3. प्रभा आणि प्रेमाचं नातं तुकाराम महाराजांचं वचन: "करी लाभाविण प्रीति" — हाच प्रभेचा खरा अर्थ. लाभाच्या अपेक्षेवर केलेलं प्रेम म्हणजे व्यवहार; त्यात ना तेज असतं, ना रस. संतांची पंढरपूरच्या पांडुरंगावरील भक्ती अशी होती – कोणत्याही लाभाशिवाय, फक्त शुद्ध प्रीति. म्हणूनच त्यांचं हृदय दर्शनाने उचंबळून येई, कारण त्यांना भगवंताकडून काही अपेक्षा नव्हती. 4. आपली चूक आपण मात्र विचार करतो: "मी इतकी पूजा केली, मला क...

  1. जीवनातील ब्रेक आणि एक्सलरेटर – छातीत दुखणं, आपत्ती, संकटं ही "ब्रेक" सारखी आहेत. – उर्जायुक्त प्रयत्न, धडपड, साधना हे "एक्सलरेटर". – दोन्हींच्या समन्वयानेच जीवनाची गाडी योग्य मार्गावर जाते. फक्त ब्रेक असेल तर प्रगती नाही आणि फक्त एक्सलरेटर असेल तर अपघात नक्की. 2. भक्तीचा गैरसमज – लोक देवावर आरोप करतात : "मी भक्ती केली, पूजा केली तरीही संकट का?" – पण खरा भक्त संकटात देवाला दोष देत नाही; उलट संकट हेच देवाने दिलेलं "थांब, विचार कर" असं मार्गदर्शन मानतो. 3. ईशाभिलाषेची तेजस्विता – खरी ईशाभिलाषा म्हणजे सोपा रस्ता नाही. त्यात संग्राम, रक्त, अश्रू हे सगळं असतं. – पण तरीही तीच ईशाभिलाषा भय नाहीसे करते, सामर्थ्य वाढवते आणि भक्ताला भगवंताच्या सान्निध्याला घेऊन जाते. 4. योगभ्रष्टाचा पुनर्जन्म – "शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभीजायते" (गीता ६.४१) – योगभ्रष्ट झालेला पुढील जन्मी पुण्यवान व श्रीमंत घरात जन्म घेतो. – पण तिथेही भगवंत विसरला तर तो ऐश्वर्याच्या बंधनात अडकतो. – म्हणून खरी ईशाभिलाषा ही भाकरी मिळावी किंवा बंगला मिळावा एवढ...