“कर्मण्येवाधिकारस्ते”

    उपनिषदांच्या भाषेत सांगायचं झालं तर — “एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा” — असा तो ब्रह्म सर्वत्र व्यापलेला आहे.

 ब्रह्माच्या अद्वैतत्वावर प्रकाश टाकतो. “इह आणि पर” या दोन शब्दांनी आपण जे विभाजन केलं आहे ते केवळ मनाने केलं आहे. प्रत्यक्षात तिथेही भगवंत आहे आणि इथेही भगवंत आहे — हे समजल्यावर मरणाचा भय वा “डंक” नाहीसा होतो. कारण मृत्यू म्हणजे भगवंताच्या क्षेत्रातून भगवंताच्याच क्षेत्रात जाणं — यात काय भीती?

 पोटातील स्वादुपिंड इन्सुलिन तयार करतं — पण “मी” तयार करत नाही. तरी ते होतं. म्हणजे माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ, गूढ, अज्ञेय अशी एक सत्ता कार्यरत आहे.

नैयायिकांचा “यद् यद् कार्य तद् तद् सावयवम्” हा सिद्धांत इथे अगदी योग्य ठरतो — कोणतेही कार्य स्वतःहून होत नाही, त्यामागे एक करणारा असतोच. म्हणून सृष्टीचा एक कर्ता आहे, जो सर्वाच्या मागे कार्यरत आहे.

 एक गंभीर आत्मप्रश्न उभा राहतो — “मी जर माझं जीवन चालवत नाही, तर कोण चालवतं?”

हा प्रश्न तत्त्वचिंतनाचा केंद्रबिंदू आहे. “मी” या अहंकाराची मर्यादा कळते. खाणं, पिणं, झोपणं, जगणं — या सगळ्या क्रिया जर मी करत नाही, तरी होत आहेत, म्हणजेच “कर्मण्येवाधिकारस्ते” या गीतेच्या सत्याशी हा विचार एकवटतो.

 “मी कर्ता नाही, मी निमित्त मात्र आहे. कार्य तोच करतो जो सर्वत्र आहे.”

कर्तृत्व, भोकृत्व आणि साक्षित्व : ब्रह्मदर्शनाची त्रिसूत्री

उपनिषद सांगते — “यः सर्वस्य कर्ता, भोक्ता आणि साक्षी आहे, तोच ब्रह्म आहे.”

मनुष्य या त्रिसूत्रीच्या प्रवासातून ब्रह्मसाक्षात्काराच्या दिशेने जातो.

१. कर्तृत्व — अहंकाराचा आधार

“मी करतो” हा पहिला भ्रम आहे.

हा भ्रम आवश्यकही आहे, कारण तोच मनुष्याला कर्मयोगाकडे नेतो.

अर्जुनाने युद्ध करावं की नाही यावर विचार करत असताना कृष्ण म्हणतो —

“कर्तासि मित्यन्यथे मन्यसे” — “तू स्वतःला कर्ता समजतोस, हीच चूक आहे.”

कर्तृत्वाची भावना मनुष्याला जगात सक्रिय ठेवते, पण तीच बंधनाचं मूळ आहे.

“मीच करतो” या विचाराने कर्माचं फळही मीच भोगावं लागतं.

२. भोकृत्व — अनुभवाचा केंद्रबिंदू

कर्तृत्वाच्या पुढचा टप्पा म्हणजे भोकृत्व — म्हणजेच “मी भोगतो.”

सुख-दुःख, यश-अपयश हे सगळं मी अनुभवतो, असं आपल्याला वाटतं.

पण गीतेतील संदेश स्पष्ट आहे —

“मयाध्यक्षेण प्रकृतीः सूयते सचराचरम्।”

“माझ्या अधिष्ठानाखालीच प्रकृती कार्य करते.”

म्हणजे आपण भोगत नाही, तर आपण केवळ त्या भोगाचा साक्षी आहोत.

सुख आणि दुःख या दोन्ही गोष्टी अनुभवण्यामागेही एक अज्ञेय सत्ता कार्यरत आहे.

जी सृष्टी चालवते, तीच माझ्या अंतःकरणातल्या अनुभूतींनाही नियंत्रित करते.

३. साक्षित्व — मुक्तीचा श्वास

साक्षीभाव हा अध्यात्माचा सर्वोच्च टप्पा आहे.

जेव्हा मनुष्य कर्तृत्व आणि भोकृत्वाच्या पलीकडे जातो,

तेव्हा त्याला जाणवतं की,

 “मी न कर्ता, न भोक्ता — मी साक्षी आहे.”

या अवस्थेत कर्म होतं, पण “मी करतो” असं वाटत नाही.

भोग येतात, पण “मी भोगतो” असं जाणवत नाही.

हीच स्थितप्रज्ञता, हीच मुक्ती.

जग चालूच असतं — शरीर काम करतं, मन विचार करतं, बुद्धी निर्णय घेत असते.

पण आत्मा मात्र साक्षीस्वरूप राहतो — स्थिर, निश्चल, शांत.

याच अवस्थेला उपनिषद म्हणते —

“द्वितीयात वै भयम् भवति” — द्वैत गेलं की भय नाहीसं होतं.

म्हणूनच मृत्यूचा डंकही निघून जातो.