प्रेम, प्रभा आणि भगवंताची प्रभाविता

आपण समाजात "प्रभावान" शब्द बाह्य गोष्टींवर वापरतो—कपडे, पैसा, सौंदर्य, बुद्धी यावर. पण शास्त्रांत आणि विशेषतः उपनिषदांमध्ये व गीतेत "प्रभावान" हा शब्द परमात्म्याच्या संदर्भात वापरला आहे. "द्यु:" म्हणजे ज्योती, प्रभा, तेज. त्यावरून "देव" हा शब्द आहे. म्हणून देव म्हणजे ज्याच्या अंतःकरणात शाश्वत प्रभा आहे, असा.

भगवंत प्रभावान का?

कारण त्याचं वैभव बाह्य नव्हे, तर हृदयाचं वैभव आहे.

अनाथाला आधार, पाप्याला क्षमा, भक्ताला सर्वस्व अर्पण करणारी छाती – ही त्याची खरी "प्रभाविता."

भगवंत महान आहे म्हणून नव्हे, तर भक्तासाठी तो स्वतः दास होतो म्हणून त्याचं कौतुक आहे.

जगातले बुद्धिमान, कलाकार, शास्त्रज्ञ—हे सर्व बाह्य प्रभेने प्रभाव पाडतात; पण भगवंत हृदयाने प्रभाव टाकतो.

 खरं प्रेम म्हणजे जिथे माणूस "नफा-तोटा" विसरतो, जिथे तो स्वतःला हरवतो. पण आपण मात्र व्यापारी वृत्तीने प्रेम करतो. म्हणूनच प्रेमाला वेडेपणा लागतो; अन्यथा ते हिशोब बनून राहतं.

प्रेमाचं खरं सौंदर्य तेव्हा प्रकट होतं जेव्हा आपण सार विसरून जातो. भगवंत प्रभावान आहे कारण त्याच्या हृदयात सारं जग विसावलेलं आहे, आणि भक्तासाठी तो स्वतःचं सर्वस्व द्यायला सज्ज असतो.

आपल्या सामान्य जगात आपण "प्रभावान" कोणाला म्हणतो? चांगले कपडे घालणाऱ्या, संपत्तीच्या वैभवाने झळकणाऱ्या, रूपाच्या तेजाने मोहून टाकणाऱ्या किंवा बुद्धीच्या चमत्कारांनी थक्क करणाऱ्या व्यक्तीला. ही प्रभाविता मात्र बाह्य आहे; ती काळानुसार बदलते, कमी-जास्त होते. म्हणूनच ती स्थिर नसते.

परंतु शास्त्र सांगते की भगवंत प्रभावान आहे. हा "प्रभाव" बाह्य नसून अंतःकरणातून उमटलेला आहे. भगवंताची प्रभा ही हृदयाची प्रभा आहे. ती अशी प्रभा आहे जी भक्ताच्या अंतःकरणाला स्पर्श करते, त्याला उन्नत करते आणि त्याच्या आत्म्यातील भगवंत खुलवते.

मग भगवंताचं कौतुक कशासाठी?

केवळ तो राक्षसांचा संहार करतो म्हणून? नाही.

केवळ तो सर्वशक्तिमान किंवा सर्वज्ञ आहे म्हणून? नाही.

कारण जगात बुद्धिमत्ता, सामर्थ्य आणि कलाकौशल्य असंख्य लोकांत आहे. पण ते दुष्टवृत्तीशी संलग्न झाले तर माणूस राक्षसही होऊ शकतो.

भगवंताचं खरे वैभव आहे – त्याची छाती.

ती छाती आहे:

जिथे अनाथाला आधार आहे,

पाप्याला क्षमा आहे,

आणि भक्ताला सर्वस्व अर्पण करण्याची तयारी आहे.

यालाच हृदयाची प्रभा म्हणतात. हाच भगवंताचा खरा "प्रभाव".

मानव मात्र व्यापारी वृत्तीने वागतो. आपण प्रत्येक गोष्टीत नफा-तोट्याचा हिशेब ठेवतो, अगदी प्रेमातही. म्हणूनच आपण प्रेमाच्या नावाने आसक्ती तर करतो, पण प्रेमाचा सार विसरायला शिकत नाही. प्रेमाचं खरं वैशिष्ट्य म्हणजे स्वतःचा हिशेब विसरून जाणं, स्वतःला दुसऱ्यात हरवणं. भगवंताचं प्रेम असंच आहे – तो भक्ताचा दास होतो.

यातून तत्त्व स्पष्ट होतं:

प्रेमाची खरी प्रभा ही हृदयातूनच उमटते. ती जेव्हा नफा-तोट्याच्या गणनेपलीकडे जाते, तेव्हाच ती भगवंताच्या प्रभावाला स्पर्श करते. बाह्य प्रभाव क्षणभंगुर असतो, पण हृदयाचा प्रभाव शाश्वत असतो.