मृत्यू आणि अमरत्व

लहानपणापासून म्हातारपणापर्यंत आपण एका अदृश्य सावलीसोबत जगत असतो — मृत्यूच्या सावलीसोबत. ही सावली आपल्या मनाच्या गाभ्यात इतकी खोलवर विणली आहे की, तिचं अस्तित्व आपण विसरून जातो, पण ती आपल्याला कधीच विसरत नाही. प्रत्येक आनंदाच्या क्षणामागे, प्रत्येक यशाच्या शिखरावर, आणि प्रत्येक शांत रात्रीच्या अंधारात — मृत्यूची जाणीव आपल्याला कुठेतरी स्पर्शून जाते.

लोक म्हणतात, “लहान मुलांना मृत्यूची जाणीव नसते.” पण ते खरं नाही. कारण मृत्यूविषयी ज्ञान नसले तरी भय असतं. अंधाराची भीती, एकटेपणाची भीती, आई-वडिलांपासून दूर होण्याची भीती — या सगळ्यांच्या मुळाशी “अंत” या संकल्पनेची भीतीच असते. म्हणूनच पाच वर्षाचं मूल सुद्धा अंधारात आईला घट्ट धरून झोपतं — त्याला भीती असते “मी राहीन का?” याची.

वर्डस्वर्थने “We are Seven” या कवितेत एका निष्पाप मुलीचं सुंदर चित्र रेखाटलं आहे. तिच्या दोन भावंडांचा मृत्यू झाला आहे, पण ती त्यांना “गेलेले” मानत नाही. ती म्हणते, “आम्ही सातच आहोत.” तिच्या निरागसतेत एक गंभीर तत्त्वज्ञान दडलं आहे — जीवनाचं अस्तित्व शरीरापुरतं मर्यादित नाही. तिच्या बालमनात मृत्यूची कल्पना नाही, कारण तिला विभक्ततेवर विश्वास नाही.

माझ्या बालपणात, एकदा मला मार्कंडेयाचं चित्र पाहायला मिळालं होतं. त्या चित्रात मृत्यूचा अधिपती यम, रेड्यावर बसून आलेला आहे, आणि समोर तरुण मार्कंडेय शिवलिंगाला घट्ट मिठी मारून बसलेला आहे. त्याच क्षणी भगवान शंकर प्रकट होतात, आणि त्यांनी यमावर त्रिशूल उगारलेला आहे. त्या चित्राने माझ्या मनावर विलक्षण छाप पाडली. मला वाटलं — मृत्यूवरही कोणी तरी विजय मिळवू शकतो!

त्या वेळी माझ्या लहान मेंदूत एक विचार चमकला — “जर शंकरांनी यमालाच मारून टाकलं असतं, तर मृत्यूचं संकट कायमचं गेलं असतं!”

किती निरागस विचार होता तो. पण जसजसा मी मोठा झालो तसतसं मला उमगलं की, एक यम मेला असता, तरी त्याच्या जागी दुसरा यम उभा राहिला असता. कारण मृत्यू ही व्यक्ती नाही, तर नियम आहे. तो ब्रह्मांडाचा संतुलन राखणारा नियम आहे — जसा दिवसानंतर रात्र येते, तसेच जन्मानंतर मृत्यू.

मृत्यूचा स्वीकार हा अध्यात्माचा पहिला टप्पा आहे. कारण जो मृत्यूला नाकारतो, तो स्वतःच्या अस्तित्वालाच नाकारतो. मृत्यू म्हणजे काहीतरी संपणं नाही; तो केवळ परिवर्तनाचा क्षण आहे.

कठोपनिषद सांगते —

 “न जायते म्रियते वा विपश्चित्, नायं कुतश्चिन्न भवो न भविष्यति।”

ज्ञानी आत्मा ना जन्मतो, ना मरतो. तो कधी अस्तित्वात आला नव्हता, कारण तो सदैव आहे.

या वचनाचा अर्थ खोल आहे. मृत्यू हा केवळ देहाचा आहे, आत्म्याचा नाही. आपण दररोज झोपेत जातो, तात्पुरते “अदृश्य” होतो, पण पुन्हा सकाळी जागे होतो — हेच एक सूक्ष्म मृत्यूचं रूप आहे. त्यामुळे मृत्यू ही नष्टता नाही; ती जीवनाच्या एका अवस्थेचा बदल आहे.

भगवद्गीता म्हणते —

 “वासांसि जीर्णानि यथा विहाय, नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि।”

जशी माणूस जुनी वस्त्रे टाकून नवी घेतो, तसाच आत्मा जुने शरीर सोडून नवे धारण करतो.

म्हणूनच मृत्यूची भीती ज्ञानाने नाही, तर अनुभवाने मिटते. जेव्हा आपण “मी शरीर नाही, मी आत्मा आहे” ही जाणीव अंतर्मनाने अनुभवतो, तेव्हा मृत्यू हा “शत्रू” राहात नाही; तो “सहप्रवासी” बनतो.

पण हे समजणं सोपं नाही. कारण मृत्यू केवळ तत्त्वज्ञान नाही, तो भावनाही आहे. आई-वडिलांचं निधन, मित्राचा मृत्यू, किंवा अचानक झालेला जीवघेणा प्रसंग — या सर्व वेदनांमुळे आपण हलतो, कारण आपण स्वतःला शरीराशी जोडून ठेवतो.

मृत्यूला स्वीकारायचं म्हणजे त्याला नाकारणं नाही, तर त्याला पूर्णपणे ओळखणं आहे. जो माणूस रोज थोडासा “मरत” राहतो — अहंकारातून, आसक्तीतून, स्वार्थातून — त्याच्यासाठी अंतिम मृत्यू फक्त एक सहज संक्रमण ठरतो.

उपनिषद सांगतं —

 “यदेवेह तदन्विह, यदमुत्र तदन्यत्र।”

जे इथे आहे, तेच तिथे आहे. जो या जगात जगवतो, तोच परलोकातही आहे.

ही वाणी म्हणजे अमरत्वाचा मंत्र आहे. कारण ती सांगते — ब्रह्मांडात “दोन” काही नाही, फक्त “एक” आहे. जे आपण “जग” म्हणतो ते आणि जे आपण “देव” म्हणतो ते वेगळं नाही. म्हणूनच, मृत्यू म्हणजे देवत्वात प्रवेश — मर्यादेतून अमर्यादेत विलीन होणं.

जेव्हा हे उमगतं, तेव्हा माणूस मृत्यूला घाबरत नाही. उलट, तो मृत्यूला जीवनाचा अपरिहार्य आणि सुंदर भाग मानतो. कारण मृत्यूची जाणीवच जीवनाचं सौंदर्य वाढवते. आपण मरायचं आहोत हे जाणूनच आपण जगायला शिकतो — प्रत्येक क्षण अधिक जिवंतपणे, अधिक सजगपणे, अधिक प्रेमाने.

जगातले सर्व महान पुरुष — ऋषी, संत, तत्त्वज्ञ — मृत्यूला पळवून नेण्याचा प्रयत्न करत नाहीत. ते त्याला ओळखतात. बुद्ध म्हणतात, “मृत्यू हा शत्रू नाही, तो शिक्षक आहे.” आणि गीतेत श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात, “तू जो जन्मला आहेस, त्याचा मृत्यू अटळ आहे; आणि जो मरण पावला आहे, त्याचा पुन्हा जन्म अटळ आहे.”

ही जाण म्हणजेच समत्व — जीवन आणि मृत्यू दोघांनाही समान नजरेने पाहणं.

मृत्यू आणि अमरत्व यांच्यात विरोध नाही. मृत्यू म्हणजे अमरत्वाचं द्वार आहे.

शरीर मरतं, पण चैतन्य कधीच मरत नाही. तोच चैतन्य प्रत्येक जन्मात नवं रूप घेऊन प्रकट होतं.

जगात काहीच नष्ट होत नाही — फक्त रूप बदलतं.

म्हणूनच, मृत्यूला घाबरायचं कारण नाही.

तो अंत नाही, तो संक्रमण आहे.

आणि ज्याला हे उमगतं, त्याच्यासाठी प्रत्येक क्षण हा अमरत्वाचा उत्सव बनतो.