नेतृत्व, धर्म आणि मरण-भय : निर्भयतेचा हरवलेला स्रोत

कोणत्याही समाजाचं भवितव्य दोन गोष्टी ठरवतात—नेतृत्व आणि धर्म. नेतृत्व समाजाला दिशा देतं; धर्म त्याला अंतर्बोध देतो. या दोन्हींचं मूळ कार्य एकच आहे—माणसाला निर्भय बनवणं. पण जेव्हा नेतृत्व आणि धर्म दोन्ही मरण-भयाने ग्रस्त होतात, तेव्हा समाज धैर्य गमावतो आणि इतिहासाच्या कडेला ढकलला जातो.

१. मरण-भय आणि नेतृत्वाचं संकुचन

खरं नेतृत्व नेहमी धोक्याच्या कड्यावर उभं असतं. नवी दिशा देणं म्हणजे जुन्या चौकटी तोडणं; आणि चौकटी तोडणं म्हणजे सामाजिक मृत्यूची, अपयशाची आणि नाकारल्या जाण्याची जोखीम स्वीकारणं. त्यामुळे मरण-भय असलेलं नेतृत्व कधीही द्रष्टं होत नाही; ते केवळ व्यवस्थापक बनतं.

आजचं बहुतेक नेतृत्व मरणाला नव्हे, तर प्रतिमेच्या मृत्यूला घाबरतं. सत्ता गेली तर? लोकप्रियता कमी झाली तर? इतिहासात चुकीचं ठरलो तर? या भीतीतून नेतृत्व धोरणात्मक निर्णय टाळतं. क्रांतीऐवजी समित्या नेमल्या जातात; निर्णयाऐवजी घोषणाबाजी होते. परिणामी समाज पुढे जात नाही, फक्त वेळ काढतो.

ज्या समाजात नेते स्वतः जोखीम घेत नाहीत, तिथे सामान्य माणूस साहस करेल अशी अपेक्षाच व्यर्थ ठरते.

२. धर्म : निर्भयतेऐवजी भीतीचं व्यवस्थापन

धर्माचा मूळ उद्देश माणसाला मरण-भयापासून मुक्त करणं हा होता. उपनिषद, गीता, बुद्ध—सगळ्यांनी निर्भयतेचं आवाहन केलं. “अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि” हे धर्माचं अंतिम वाक्य आहे.

पण व्यवहारात धर्माने हळूहळू उलटी भूमिका घेतली. मृत्यूभोवती भीती निर्माण केली गेली—अपशकुन, अमंगलता, अशौच, भीषण कल्पना. हे सगळं माणसाला निर्भय करण्यासाठी नव्हे; तर नियंत्रित ठेवण्यासाठी उपयोगी ठरलं. भयग्रस्त माणूस प्रश्न विचारत नाही; तो आज्ञाधारक राहतो.

धर्म जेव्हा निर्भयतेऐवजी विधीप्रधान होतो, तेव्हा तो अंतर्बोध देत नाही; तो फक्त नियम वाढवतो. आणि नियमांची संख्या वाढली की माणसाचं स्वातंत्र्य कमी होतं.

३. नेतृत्व-धर्म संधि आणि समाजाची घसरण

सर्वात धोकादायक अवस्था तेव्हा येते, जेव्हा नेतृत्व आणि धर्म यांची भीतीवर आधारित संधि तयार होते. नेतृत्व धर्माचा वापर करून जनतेला सुरक्षिततेचं आश्वासन देतं; आणि धर्म नेतृत्वाला प्रश्नमुक्त पवित्रता देतो. या देवघेवीत मरण-भय समाजाच्या खोलवर रुजतं.

या संधीतून असा समाज निर्माण होतो जो श्रद्धाळू असतो, पण निर्भय नसतो; आज्ञाधारक असतो, पण सर्जनशील नसतो; आणि स्थिर असतो, पण गतिमान नसतो. अशा समाजात परिवर्तन येत नाही, फक्त परंपरा टिकते.

४. भारतीय तत्त्वज्ञानाचा मूळ संदेश

विडंबना अशी की भारतीय तत्त्वज्ञानाचा कणा मरण-भय तोडण्यासाठीच उभा राहिला होता. आत्मा अमर आहे, देह नश्वर आहे—हा विचार माणसाला निर्भय करण्यासाठी होता, निष्क्रिय करण्यासाठी नव्हे. गीतेचा कर्मयोग म्हणजे जोखीम स्वीकारून कर्तव्य करणं. संन्यास म्हणजे पलायन नव्हे; तर भयावर मात.

पण या विचारांचा वापर जीवनात निर्भयता निर्माण करण्याऐवजी सामाजिक स्थैर्य टिकवण्यासाठी झाला. त्यामुळे धर्म ग्रंथात राहिला; नेतृत्व मात्र भीतीचं व्यवस्थापन करू लागलं.

५. निर्भयतेकडे परतण्याचा मार्ग

समाजाला पुढे जायचं असेल तर नेतृत्वाने प्रथम स्वतःच्या मरण-भयाला सामोरं जावं लागेल—सत्तेचा, प्रतिष्ठेचा, इतिहासात अपयशी ठरण्याचा भय. आणि धर्माने विधी नव्हे, तर निर्भयतेचा बोध द्यायला हवा.

नेतृत्व जेव्हा जोखीम घेतं, तेव्हा समाज धाडस शिकतो.

धर्म जेव्हा मरण-भय तोडतो, तेव्हा समाज मुक्त होतो.

निर्भयतेशिवाय नेतृत्व व्यवस्थापन ठरतं.

निर्भयतेशिवाय धर्म कर्मकांड ठरतं.

आणि या दोन्हींच्या अभावात समाज मध्यमत्वात अडकतो.