मरण-भय → सुरक्षितता → मध्यमत्व : भारतीय समाजाचा अदृश्य अधःपात

समाजाचा अधःपात नेहमी दारिद्र्यामुळे किंवा परकीय आक्रमणामुळे होत नाही. कधी कधी तो एका सूक्ष्म मानसिक साखळीमुळे घडतो—मरण-भय → सुरक्षितता → मध्यमत्व. ही साखळी दिसायला साधी आहे; पण तिचे परिणाम संपूर्ण संस्कृतीला दीर्घकाळ निष्प्रभ करतात. आज भारतीय समाज या साखळीत अडकलेला आहे, हे मान्य केल्याशिवाय पुढे जाण्याचा मार्ग सापडणार नाही.

१. मरण-भय : अस्तित्वाची कुचंबणा

मरण-भय म्हणजे केवळ शारीरिक मृत्यूची भीती नव्हे. तो म्हणजे अनिश्चिततेची, अपयशाची, सामाजिक बहिष्काराची आणि परिचित चौकटी तुटण्याची भीती. भारतीय मानसाने मृत्यूला अमंगल, अपवित्र आणि टाळावं लागणारं बनवलं. परिणामी जीवनातील प्रत्येक धोका ‘मरणासमान’ भासू लागला.

ज्या समाजात मरणाचा विचार सतत भयाच्या चौकटीत होतो, तिथे धोक्याचं रूपांतर विचारातच गुन्ह्यात होतं. “नको ते प्रयोग कशाला?”, “जे चाललंय ते चालू दे”, “धोका नको”—ही वाक्यं मरण-भयाचीच सौम्य रूपं आहेत. मृत्यूचा विचार जेवढा अमंगल, तेवढं जीवन अधिक संकुचित.

२. सुरक्षितता : भीतीचं सुसंस्कृत रूप

मरण-भय थेट व्यक्त होत नाही; तो सुरक्षिततेच्या नावाने व्यक्त होतो. सुरक्षित नोकरी, सुरक्षित मत, सुरक्षित श्रद्धा, सुरक्षित जीवनमार्ग—हे सगळं ऐकायला शहाणपणाचं वाटतं. पण ही सुरक्षितता अनेकदा भीतीला दिलेला सन्मान असते.

सुरक्षिततेच्या आग्रहामुळे माणूस जोखीम टाळतो. नवे प्रश्न विचारणं थांबवतो. प्रस्थापित व्यवस्थेला आव्हान देणं टाळतो. शिक्षणात तो गुणांसाठी शिकतो; ज्ञानासाठी नव्हे. नोकरीत तो अर्थासाठी काम करतो; अर्थबोधासाठी नव्हे. धर्मात तो विधी पाळतो; बोधासाठी नव्हे.

सुरक्षिततेचं अतिरेक झालं की जीवन संरक्षणात अडकतं; निर्मितीत नाही. आणि जेव्हा संपूर्ण समाज सुरक्षिततेलाच सर्वोच्च मूल्य मानतो, तेव्हा तो हळूहळू साहस विसरतो.

३. मध्यमत्व : सुरक्षिततेचा अपरिहार्य परिणाम

सुरक्षिततेचा शेवट मध्यमत्वात होतो. मध्यमत्व म्हणजे अपयश नाही; ते यशाचं क्षुद्र रूप आहे. फार वर न जाणं, फार खाली न पडणं—हीच मध्यमत्वाची नीती. समाज पोटापुरतं जगतो, विचार पोटापुरते होतात, आणि स्वप्नंही परवडणारीच ठेवली जातात.

मध्यमत्वात प्रतिभा कुंठित होते. महान विचार जन्मत नाहीत. नेतृत्व व्यवस्थापक बनतं; द्रष्टं राहत नाही. क्रांतीची जागा सुधारणा घेतात; आणि सुधारणा म्हणजे बहुतेक वेळा स्थिती जशी आहे तशीच टिकवणं.

इतिहास सांगतो—ज्या समाजांनी महान उडी घेतली, त्यांनी आधी मरण-भय ओलांडलं. त्यांनी सुरक्षिततेचा त्याग केला आणि त्यामुळेच त्यांनी मध्यमत्व टाळलं. उलट, ज्या समाजांनी सुरक्षिततेलाच अंतिम ध्येय मानलं, ते सुसंस्कृत असले तरी निष्प्रभ झाले.

४. भारतीय तत्त्वज्ञानाची विडंबना

ही साखळी अधिक वेदनादायक ठरते कारण भारतीय तत्त्वज्ञान याच्या नेमकं उलट शिकवतं. उपनिषद सांगतात—आत्मा अमर आहे; गीता सांगते—मृत्यू अटळ आहे; योग सांगतो—अभ्यास आणि वैराग्याशिवाय उन्नती नाही. या सगळ्याचा अर्थ स्पष्ट आहे: मरण-भय ठेवण्याचं कारणच नाही.

पण तत्त्वज्ञान ग्रंथात राहिलं; जीवनात उतरलं नाही. धर्माने निर्भयता शिकवायची होती; पण समाजाने भीतीची संस्कृती तयार केली. परिणामी आपली आध्यात्मिक संपन्नता व्यवहारात दरिद्री ठरली.

५. साखळी तोडायची असेल तर

ही साखळी तोडायची असेल तर शेवटापासून नव्हे, सुरुवातीपासून काम करावं लागेल. मध्यमत्वावर टीका करून उपयोग नाही; सुरक्षिततेला प्रश्न विचारल्याशिवाय चालणार नाही; आणि मरण-भयाला थेट सामोरं गेल्याशिवाय सुरक्षिततेचा मोह सुटणार नाही.

मरण स्वीकारणं म्हणजे मृत्यूची इच्छा नव्हे; तर मृत्यूच्या भीतीवर मात करणं होय. ज्या क्षणी माणूस हे करतो, त्या क्षणी तो जोखीम स्वीकारायला तयार होतो. जोखीम आली की साहस जन्माला येतं. आणि साहस आलं की मध्यमत्व आपोआप गळून पडतं.

मरण-भय ही संस्कृतीची अपरिहार्यता नाही; ती मानसिक सवय आहे.

सुरक्षितता हा शहाणपणाचा पुरावा नाही; ती अनेकदा भीतीची सजावट असते.

आणि मध्यमत्व हे नियती नाही; ते धैर्याच्या अभावाचं फलित आहे.