नृषत् : आत्मशक्तीची जाणीव आणि तिचं प्रगटीकरण

नृषत्—हा शब्द उपनिषदांनी फार जपून वापरलेला आहे.

नृषत् म्हणजे फक्त मनुष्य नव्हे;

नृषत् म्हणजे ज्या ठिकाणी आत्मशक्ती ओळखली जाऊ शकते, वापरली जाऊ शकते आणि विकसित होऊ शकते असा जीव.

आत्मशक्ती मनुष्यात आहे—हे केवळ तात्त्विक विधान नाही; ती वापरात आली तरच ती आहे, असं उपनिषद सूचित करतात.

आत्मशक्ती आहे, पण तिचा उपयोगच होत नसेल, तर ती आहे असं म्हणण्यात अर्थ उरत नाही.

माझ्या खिशात पैसे असतील,

पण मला हेच कळत नसेल की ते पैसे आहेत,

किंवा पैसा आणि दगड यात फरकच कळत नसेल,

तर माझ्या खिशात पैसा आहे—याला काहीच अर्थ नाही.

अशा वेळी “माझ्यापाशी पैसे नाहीत” असंच मानावं लागतं.

तसंच आत्मशक्तीचं आहे.

आत्मशक्ती : असणं आणि खुलणं

उपनिषद असं म्हणत नाहीत की फक्त मनुष्यातच आत्मा आहे आणि इतर प्राण्यांत नाही.

पण उपनिषद असं स्पष्ट सांगतात की—

मनुष्य हा असा जीव आहे, ज्याच्यात आत्मशक्तीची जाणीव निर्माण होऊ शकते.

इतर प्राणी आत्मशक्ती वापरत नाहीत—

किंवा ती वापरण्याची त्यांच्यात क्षमता नाही.

मनुष्यात मात्र ती क्षमता आहे.

म्हणूनच उपनिषद नृषत् हा विशेषण वापरतात.

याचा अर्थ असा—

नृषत् म्हणजे ज्याने आत्मशक्ती ओळखावी, खुलवावी आणि वापरावी असा जीव.

आत्मशक्ती सार्वत्रिक आहे ही जाणीव

जशी आत्मशक्ती माझ्यात आहे,

तशीच ती दुसऱ्यातही आहे—

ही जाणीव येणं ही आत्मशक्तीची पुढची पायरी आहे.

उपनिषदांचा विचार फार मोठा आहे—

सर्वांमध्ये तीच आत्मशक्ती आहे

आणि तिचाच हा सगळा खेळ आहे.

म्हणूनच उपनिषद म्हणतात—

माणूस जिथे असेल, तिथे तो पवित्र आहे.

मानव कुठल्या देशात, कुठल्या जातीत, कुठल्या परिस्थितीत असला—

त्याचं जीवनही त्याच परमसत्तेने चालवलेलं आहे.

एक समकालीन उदाहरण

१९४७–४८ चा प्रसंग आहे.

हिटलरने जर्मनीतून हद्दपार केलेल्या एका वैज्ञानिकाला

मुंबई विद्यापीठाच्या विज्ञान शाखेतील विद्यार्थ्यांनी

त्याच्या साठी निमित्त अभिनंदनाचं पत्र पाठवलं.

त्या वैज्ञानिकाने उत्तर पाठवलं.

तो म्हणतो—

“तुमचं पत्र वाचून मला आनंद झाला;

पण आश्चर्य वाटलं नाही.

कारण माणूस जिथे असेल तिथे तो पवित्र आहे,

हा विचार प्रथम तुमच्या देशात—उपनिषदांत—मांडला गेला आहे.”

आणि शेवटी तो लिहितो—

 “एक वेळ अशी येईल की

राष्ट्रीयता आणि देशभक्ती

आज जशी गुणप्रद मानली जाते,

तशी भयप्रद मानली जाईल—

कारण त्यात युद्धाचं भय दडलं आहे.”

हा विचार नृषत् या एका शब्दात दडलेला आहे.

आत्मशक्ती आणि आत्मविश्वास

पण एवढा मोठा विचार बाजूला ठेवूया.

सुरुवात कुठून करायची?

माझ्यातली आत्मशक्ती जागी झाली आहे का?

आत्मशक्ती खुलते म्हणजे काय?

तर आत्मविश्वास निर्माण होतो.

आत्मविश्वास म्हणजे उथळ आत्मप्रौढी नव्हे.

आत्मविश्वास म्हणजे—

“करेनच.”

“होईनच.” ही वृत्ती.

आज बहुतेक तथाकथित भक्त असं म्हणतात—

“आमच्यात काही शक्ती नाही.”

“तू पाठवशील ते खाऊ.”

“तू करशील ते होईल.”

ही भक्ती नाही; ही आत्मशक्तीची नाकारलेली अवस्था आहे.

भक्ती आणि आत्मशक्ती

खरा भक्त असं म्हणतो—

 “भगवंता,

मी तुझा होईनच—

एवढंच नव्हे,

एक दिवस तूच होईन.”

तो क्षण कधी येईल, कसा येईल—

हे तो सांगत नाही.

पण येईल याची खात्री ठेवतो.

ही वृत्ती म्हणजेच आत्मशक्ती खुलणं.

निष्कर्ष

नृषत् म्हणजे— आत्मशक्ती असलेला जीव नव्हे,

आत्मशक्ती ओळखणारा, स्वीकारणारा आणि विकसित करणारा जीव.

आत्मशक्ती झोपलेली असेल,

तर ती आहे असं म्हणण्यात अर्थ नाही.

ती जागी झाली,

तर माणूस छोटा राहत नाही—

तो विश्वाशी समोरासमोर उभा राहतो.