देह, कर्मयोग आणि व्रतनिष्ठा :

भारतीय तत्त्वज्ञानात देह हा कधीही अंतिम सत्य मानला गेलेला नाही; पण तो कधीही निरुपयोगीही ठरवला गेलेला नाही. उपनिषदांची मूलभूत घोषणा आहे—

“नायमात्मा देहेन”

आत्मा देह नाही.

पण त्याच उपनिषदांचा आशय पुढे नेतो—हा आत्मा देहाच्या माध्यमातूनच स्वतःचा धर्म प्रकट करतो.

कर्मयोगाची खरी सुरुवात इथून होते—

देह म्हणजे मी नाही ही जाणीव,

आणि देह माझ्यासाठी आहे ही जबाबदारी.

भगवद्गीतेत श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्पष्ट सांगतात—

“न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्” (गी. ३.५)

क्षणभरही कोणी कर्म न करता राहू शकत नाही.

म्हणजे देहधारणाच कर्मासाठी आहे. देह असणं हीच कर्माची पूर्वअट आहे.

रघुवंशातील दिलीप राजाचा प्रसंग हा कर्मयोगाचा जिवंत उपनिषद ठरतो. कुंभोधर केसरी जेव्हा विचारतो—

“एका गाईसाठी तू तुझं शरीर देण्यास तयार झालास?”

तेव्हा दिलीप राजाचं उत्तर देहत्यागाचं नाही, तर तत्त्वनिष्ठेचं आहे—

“मला माझं यशःशरीर अधिक प्रिय आहे.”

इथे यशःशरीर म्हणजे कीर्ती नव्हे; तर धर्माशी एकरूप झालेलं अस्तित्व. उपनिषदांच्या भाषेत सांगायचं तर—

“स यथाकामो भवति, तत्क्रतुर् भवति” (बृहदारण्यक)

ज्याचा संकल्प जसा, तो तसाच घडतो.

दिलीप राजाचा संकल्प देहापेक्षा मोठा होता.

व्रतनिष्ठा म्हणजे देहाला छळणं नव्हे. व्रत म्हणजे अंतर्बाह्य एकरूपता. गीता सांगते—

“युक्ताहारविहारस्य… योगो भवति दुःखहा” (गी. ६.१७)

अतिशय उपास, अतिशय भोग—दोन्ही कर्मयोगाला मारक आहेत.

देहाचा योग्य सांभाळ हाच कर्मयोगाचा पाया आहे.

ही सूक्ष्म समज न झाल्यामुळे मध्ययुगात वेदांताचा अपभ्रंश झाला. “देह मिथ्या” या विधानाचा अर्थ “देह निरुपयोगी” असा घेतला गेला. कर्म बाजूला पडले; नामस्मरण वेगळं उभं राहिलं. रैकवसारख्या निष्क्रिय प्रतिमा आदर्श ठरल्या. पण उपनिषद असं म्हणत नाहीत. कठोपनिषदात स्पष्ट आहे—

“उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत”

उठा, जागे व्हा, आणि सत्याला मिळवा.

हे आवाहन देहाशिवाय शक्य आहे का?

देह म्हणजे मी नाही—हे ठरवताना गीता अजून एक पाऊल पुढे टाकते—

“नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि…” (गी. २.२३)

आत्मा अविनाशी आहे.

म्हणूनच “एखाद्या वेळी तत्त्वासाठी हा देह पणाला लावीन” ही तयारी शक्य होते.

हीच खरी व्रतनिष्ठा.

पण व्रतनिष्ठा फक्त तत्त्वासाठीच नव्हे; ती प्रेमासाठीही असते. प्रभू रामचंद्रांची अवस्था सीताहरणानंतर पाहिली, तर ते स्थितप्रज्ञ नव्हते. ते झाडावेली, पशुपक्ष्यांना विचारत फिरत होते—

“माझी सीता कुठे गेली?”

हा विवेकभंग नव्हे; हा पूर्ण आत्मसमर्पणाचा क्षण आहे.

उपनिषद सांगतात—

“यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्” (ईशोपनिषद)

जिथे सर्व काही आत्माच ठरतो—तिथे हा वेडाच परम विवेक ठरतो.

म्हणून कर्मयोग भावशून्य नाही. तो प्रेमशून्य तर मुळीच नाही.

देह नाकारून नव्हे,

देह अर्पण करून कर्मयोग साकारतो.

थोडक्यात—

देह हा आत्म्याचा कारागृह नाही; तो आत्म्याचं कार्यक्षेत्र आहे.

व्रतनिष्ठा म्हणजे देहाचा अपमान नव्हे;

आणि कर्मयोग म्हणजे देहपूजा नव्हे.

देह साधन म्हणून स्वीकारला,

ध्येय केंद्रस्थानी ठेवलं,

आणि प्रेमाला मुक्त प्रवाह दिला—

तरच गीता आणि उपनिषद जगण्यात उतरतात;

अन्यथा ती फक्त ग्रंथांतच राहतात.