देह : कर्मयोगातील साधन आणि व्रतनिष्ठेची कसोटी

कर्मयोगाची पहिली अट म्हणजे—देह म्हणजे मी नाही ही जाणीव. पण ही जाणीव अनेकदा चुकीच्या ठिकाणी थांबते. देह म्हणजे मी नाही, इतक्यावर थांबलं तर तत्त्वज्ञान अपूर्ण राहतं. देह म्हणजे मी नाही; पण देह माझ्यासाठी आहे—ही दुसरी, अधिक जबाबदार जाणीव कर्मयोगात आवश्यक आहे.

भारतीय परंपरेत देह हा त्याज्य नसून साधन मानला आहे. रघुवंशात दिलीप राजाचा प्रसंग याच सत्यावर प्रकाश टाकतो. कुंभोधर केसरी दिलीप राजाला विचारतो—

“राजन्! एका गाईसाठी तू तुझं शरीर अर्पण करायला तयार झालास?”

त्यावर दिलीप राजाचं उत्तर केवळ राजधर्म नव्हे, तर कर्मयोगाचा सारार्थ सांगतं—

“तू माझ्या भौतिक शरीराच्या रक्षणाबद्दल बोलतो आहेस; पण मला माझं यशःशरीर अधिक प्रिय आहे.”

इथे देहाचा त्याग नाही; इथे ध्येयासाठी देह पणाला लावण्याची व्रतनिष्ठा आहे. सिद्धांत, ध्येय आणि देह यांचा संघर्ष आला, तेव्हा देहाला केंद्रस्थानी न ठेवता तत्त्वाला केंद्रस्थानी ठेवणं—हीच कर्मयोगाची कसोटी.

व्रतनिष्ठा म्हणजे देहाला त्रास देणं नव्हे. व्रत म्हणजे स्वतःच्या सोयीच्या मर्यादेपलीकडे जाऊन उभं राहणं. देहभिन्नतेची जाणीव म्हणजे देहाचा तिरस्कार नव्हे. माझ्यापाशी एक देह आहे—तो माझ्या कामासाठी दिलेला उपकरण आहे. तो नीट सांभाळणं हीहीच कर्मयोगाची जबाबदारी आहे. देह हा साधन आहे, म्हणूनच तो दुर्लक्षित नाही; उलट तो सजगपणे वापरण्यायोग्य आहे.

ही समज न पचल्यामुळे मध्ययुगात वेदांताचा विपर्यास झाला. “नाम घ्या, काही करू नका” असा संकुचित अर्थ रूढ झाला. देहाकडे संशयाने पाहिलं गेलं. शरीराची काळजी घेणं म्हणजे भोग मानला गेला. कथांमधून रैकवासारख्या निष्क्रिय प्रतीका उभ्या राहिल्या आणि वेदांताचा मूळ कर्मप्रधान आशय हरवू लागला.

खरं तर कर्मयोग वेगळंच सांगतो.

“देह म्हणजे मी नाही”—हे ठरवताना, “गरज पडली तर तत्त्वासाठी हा देह पणाला लावीन” अशी तयारीही लागते. एवढी तत्त्वनिष्ठा आणि “एखाद्यासाठी स्वतःला विसरण्याइतकी प्रेमनिष्ठा”—या दोन्ही गोष्टी व्रतनिष्ठेचा आत्मा आहेत.

प्रभू रामचंद्रांची प्रेमनिष्ठा याच अर्थाने परिपूर्ण होती. सीताहरणानंतर राम विवेक हरपल्यासारखे झाडावेली, पशुपक्ष्यांना विचारत फिरले—

“माझी सीता कुठे गेली?”

ही दुर्बलता नव्हे; हा देह-मन पूर्णपणे प्रेमात अर्पण झाल्याचा क्षण आहे. कर्मयोग इथे भावशून्य होत नाही; तो प्रेमाने तेजस्वी होतो.

म्हणूनच,

कर्मयोगात देह नाकारायचा नसतो; तो अर्पण करायचा असतो.

व्रतनिष्ठेत देह झिजवायचा नसतो; तो ध्येयासाठी वापरायचा असतो.

देह साधन म्हणून समजला, तेव्हाच जीवनाचा विकास आणि उन्नती शक्य होते. अन्यथा तत्त्वज्ञान हे केवळ वाचनात उरतं; जगण्यात उतरवताच येत नाही.