देह : साधन आणि संकल्प

देह एक साधन आहे—ही जाणीव माणसाला आली पाहिजे. ही संकल्पना भारतीय तत्त्वचिंतनात नवी नाही; ती रघुवंशासारख्या महाकाव्यातही ठासून उभी राहते. रघुवंशात दिलीप राजाचं वर्णन येतं. कुंभोधर केसरी दिलीप राजाला प्रश्न विचारतो—

“राजन्! एका गाईसाठी तू तुझं शरीर अर्पण करायला तयार झालास?”

त्यावर दिलीप राजाचं उत्तर विलक्षण आहे—

“तू माझ्या भौतिक शरीराच्या रक्षणाबद्दल बोलतो आहेस; पण मला माझं यशःशरीर अधिक प्रिय आहे.”

हा संवाद केवळ काव्यसौंदर्य नाही; तो जीवनदृष्टीचा मूलगामी बोध आहे. सिद्धांत, ध्येय आणि शरीर यांचा संघर्ष आला, तर शरीराला तुच्छ मानून ध्येयाला महत्त्व द्यावं—हा भारतीय मूल्यविचाराचा कणा आहे.

जीवनात जेव्हा व्रतनिष्ठा, प्रेमनिष्ठा आणि तत्त्वनिष्ठा एकत्र येतात, तेव्हा माणूस श्रेष्ठ ठरतो. यालाच खरं तर दुरोणसत् म्हणता येईल—स्वतःच्या सुखाच्या चौकटीपलीकडे उभं राहणं.

“हा देह मी नाही, तो माझ्यापेक्षा भिन्न आहे,” हे स्वीकारणं म्हणजे देहाचा तिरस्कार करणं नव्हे. देहाला केवळ साधन मानणं म्हणजे त्याचा ऱ्हास चालून घ्यायचा असा अर्थ होत नाही. उलट, माझ्यापाशी माझ्या कार्यासाठी दिलेली एक यंत्रणा आहे—ती नीट सांभाळणं हीहीच जबाबदारी आहे.

ही सूक्ष्म समज न झाल्यामुळे मध्ययुगात वेदांताचा विपर्यास झाला. “रामनाम घ्या आणि काहीच करू नका” असा एकांगी अर्थ लावला गेला. परिणामी देहाविषयी घृणा निर्माण झाली. शरीर नीट दिसू नये, त्याची काळजी घेऊ नये—असे विकृत संकेत रूढ झाले. कथाकार झाडाखाली बसून दाढी खाजवत राहिलेल्या रैकवाची गोष्ट सांगत राहिले आणि वेदांताचा मूळ आशयच हरवून बसला.

देह म्हणजे मी नाही—हे निश्चित करताना, “एखाद्या वेळी तत्त्वासाठी माझा देह पणाला लावीन” अशी तयारीही असली पाहिजे. एवढी तत्त्वनिष्ठा आणि “एखाद्यासाठी देह ओवाळून टाकीन” अशी प्रेमनिष्ठाही माणसाजवळ असली पाहिजे.

प्रभू रामचंद्रांची प्रेमनिष्ठा पराकोटीची होती. सीताहरणानंतर राम विवेक हरपल्यासारखे झाडावेली, पशुपक्ष्यांना विचारत फिरले—

“माझी सीता कुठे गेली? कोणी तिला पाहिलं का?”

ही कमजोरी नव्हे; हे प्रेमाचं उत्कट शिखर आहे.

थोडक्यात सांगायचं तर—

एखाद्या तत्त्वासाठी, एखाद्या व्यक्तीसाठी, आणि ध्येय व प्रेम यांची निष्ठा जोपासण्यासाठी देह एक साधन आहे. ही जाणीव झाली, कीच जीवाचा खरा विकास आणि उन्नती घडते. देहाचा त्याग नव्हे, तर त्याचा योग्य उपयोग—हाच भारतीय जीवनदृष्टीचा सार आहे.