धर्म : नियंत्रण की मुक्ती?

धर्म हा समाजाचा आत्मा असतो—असं म्हटलं जातं. पण खरा प्रश्न असा आहे की हा आत्मा मुक्त आहे की बांधलेला? धर्म माणसाला भयमुक्त करतो की भयग्रस्त ठेवतो? तो माणसाला उंचावतो की नियंत्रित करतो?

हा प्रश्न टाळून कुठलाही समाज दीर्घकाळ सृजनशील राहू शकत नाही.

१. धर्माचा मूळ हेतू : मरण-भयातून मुक्ती

भारतीय तत्त्वज्ञानात धर्माचा केंद्रबिंदू स्पष्ट आहे—मरण-भयातून मुक्ती. उपनिषद आत्म्याच्या अमरत्वाची घोषणा करतात; बुद्ध दुःखाच्या मुळाशी अज्ञान ओळखतो; गीता कर्म करताना आसक्ती सोडायला शिकवते. या सगळ्याचा एकच अर्थ आहे—भयमुक्ती.

धर्माचा जन्म माणसाला नियंत्रित करण्यासाठी नव्हता; तो माणसाला अंतर्बंधनांपासून मुक्त करण्यासाठी होता. मृत्यू अटळ आहे ही जाणीव माणसाला थांबवण्यासाठी नव्हे, तर निर्भय बनवण्यासाठी होती.

२. धर्माचं रूपांतर : बोधातून व्यवस्थेत

पण जसजसा धर्म समाजव्यवस्थेचा भाग झाला, तसतसं त्याचं रूपांतर बोधातून व्यवस्थेत झालं. बोध माणसाला प्रश्न विचारायला शिकवतो; व्यवस्था माणसाला नियम पाळायला शिकवते. हळूहळू धर्माने प्रश्न देणं बंद केलं आणि उत्तरं ठरवून देणं सुरू केलं.

इथेच धर्म मुक्ती देणारा न राहता नियंत्रण करणारा बनू लागला. कारण भयग्रस्त माणूस नियंत्रित करायला सोपा असतो. मृत्यू, पाप-पुण्य, नरक-स्वर्ग, अपशकुन-अमंगल—या सगळ्या कल्पना माणसाला निर्भय करण्यासाठी नव्हे, तर वश ठेवण्यासाठी उपयुक्त ठरल्या.

३. विधीप्रधान धर्म : भयाचं सौम्य रूप

विधी स्वतः वाईट नाहीत. पण जेव्हा विधी बोधाच्या जागी येतात, तेव्हा धर्माचा ऱ्हास सुरू होतो. विधीप्रधान धर्म माणसाला विचार करायला थांबवतो. “हे करा, ते करू नका”—का? याचं उत्तर नसतं; फक्त भय असतं.

मृत्यूभोवती उभारलेली अमंगलतेची भिंत याचाच भाग आहे. मरण म्हणजे अशुद्धी, अपशकुन, दूर ठेवण्याची गोष्ट—हा विचार धर्मातून नव्हे, तर धर्माच्या विकृतीतून आला आहे. परिणामी माणूस मृत्यूच नव्हे, तर जीवनातील प्रत्येक धोका टाळू लागतो.

४. नियंत्रणाला धर्माची भाषा

इतिहासात सत्तेने धर्माचा उपयोग नेहमीच नियंत्रणासाठी केला आहे. धर्माने सत्तेला पवित्रता दिली; सत्तेने धर्माला संरक्षण दिलं. या व्यवहारात मरण-भय हे सर्वात प्रभावी साधन ठरलं. जो घाबरलेला आहे, तो बंड करत नाही; जो घाबरलेला आहे, तो प्रश्न विचारत नाही.

धर्म जेव्हा सत्तेच्या बाजूने उभा राहतो, तेव्हा तो मुक्तीचा मार्ग दाखवत नाही; तो सुरक्षिततेचं आमिष दाखवतो. आणि सुरक्षिततेचं आमिष म्हणजेच स्वातंत्र्याचा त्याग.

५. मुक्तीचा धर्म : निर्भयतेकडे नेणारा

खरा धर्म मात्र याच्या नेमका उलट असतो. तो माणसाला सांगतो—तू आत्मा आहेस; देह नव्हे.

तो सांगतो—मरण टळणार नाही; म्हणून जगणं टाळू नकोस.

तो सांगतो—कर्तव्य कर; परिणामाची भीती सोड.

मुक्तीचा धर्म माणसाला स्वावलंबी बनवतो. तो बाह्य आधार कमी करतो आणि अंतर्बल वाढवतो. असा धर्म समाजाला धाडसी बनवतो—नेतृत्वाला निर्भय, आणि सामान्य माणसाला साहसी.

६. धर्म कुठे उभा आहे—हा प्रश्न महत्त्वाचा

आज प्रश्न हा नाही की धर्म हवा की नको. प्रश्न हा आहे—धर्म कोणाच्या बाजूने उभा आहे?

तो भीतीच्या बाजूने आहे की निर्भयतेच्या?

तो व्यवस्थेच्या बाजूने आहे की विवेकाच्या?

तो नियंत्रणासाठी वापरला जातोय की मुक्तीसाठी?

जो धर्म मरण-भय वाढवतो, तो धर्म नाही—तो केवळ सामाजिक साधन आहे.

जो धर्म निर्भयता निर्माण करतो, तोच खरा धर्म आहे—तोच मुक्तीचा मार्ग आहे.