श्रमाच्या मालकीचा भ्रम आणि होता–केंद्रित अर्थशास्त्र

आधुनिक अर्थशास्त्र एका मूलभूत गृहितकावर उभे आहे—

श्रम हा व्यक्तीचा आहे.

म्हणून श्रमाला किंमत आहे, वेतन आहे, मोबदला आहे, हक्क आहे.

पण उपनिषदांचा निष्कर्ष याच्या नेमका विरुद्ध आहे—

श्रम व्यक्तीचा नाही.

कारण श्रम करणारी शक्ती

शरीर नाही,

मन नाही,

व्यक्ती नाही—

तर अंतरात कार्यरत असलेला होता आहे.

जर करणारा ‘मी’ नाही,

तर श्रम माझे कसे असतील?

आणि जर श्रम माझे नाहीत,

तर त्यांच्या किमतीचा हक्क मला कसा?

इथेच आधुनिक अर्थशास्त्राचा पाया हादरतो.

१. श्रममूल्य सिद्धांताची मर्यादा

भांडवलवाद आणि साम्यवाद—

दोन्ही व्यवस्था श्रममूल्य मान्य करतात.

फरक इतकाच की

एक भांडवलाला प्रधान्य देतो,

दुसरा श्रमाला.

पण दोन्हीही गृहितक चुकीचं आहे.

कारण दोन्ही श्रमाला माल मानतात.

उपनिषद म्हणते—

श्रम माल नाही,

तो यज्ञ आहे.

जिथे यज्ञ आहे,

तिथे मोजमाप कोसळतं.

२. ‘मालकी’ ही सामाजिक भ्रांती

श्रम माझे आहेत

म्हणून त्यातून मिळालेलं

संपूर्ण माझंच आहे—

ही भावना अर्थशास्त्रीय नसून

अहंकारजन्य आहे.

पूर्वसांस्कृतिक समाजांनी

ही चूक केली नव्हती.

म्हणूनच त्यांनी

हवन, अंशदान, यज्ञ, दान

यांना केवळ धार्मिक नव्हे

तर आर्थिक मूल्य दिलं.

दान म्हणजे दयाळूपणा नव्हे.

तो मालकी नाकारणं आहे.

३. होता–केंद्रित अर्थव्यवस्थेची तत्त्वे

जर ‘होता’ हा केंद्रस्थानी धरला,

तर अर्थव्यवस्था अशी बदलेल—

श्रम हे कर्तव्य असतील, हक्क नाहीत.

उत्पन्न हे प्रसाद मानलं जाईल, मोबदला नाही.

संपत्ती साठवण ही विकृती मानली जाईल, यश नाही.

दान हे ऐच्छिक नसून नैसर्गिक प्रवाह ठरेल.

यात आळस नाही.

कारण होता थांबत नाही.

तो सतत कर्मरत आहे.

४. अकर्मण्यतेचा आक्षेप आणि उत्तर

“जर श्रमाचे मूल्य नसेल

तर लोक कामच करणार नाहीत”—

हा आक्षेप चुकीच्या माणसावर आधारलेला आहे.

जो ‘मी करतो’ या भ्रमात आहे

तोच वेतनासाठी काम करतो.

ज्याला कर्तव्य कळलं आहे

तो वेतनाशिवायही काम करतो.

कर्तव्य हे प्रेरणाशक्ती आहे.

वेतन ही केवळ नियंत्रण यंत्रणा आहे.

५. सामाजिक परिणाम

होता–केंद्रित अर्थशास्त्र स्वीकारल्यास—

वर्गसंघर्ष विरघळेल

शोषणाची भाषा अप्रासंगिक ठरेल

कामाला प्रतिष्ठा मिळेल

उपभोग मर्यादित होईल

आणि ‘मी’ कमी होईल

ही क्रांती रक्तरंजित नसेल.

ती अंतर्बाह्य असेल.

६. निष्कर्ष

आधुनिक अर्थशास्त्र

माणसाला करणारा मानून चुकलं.

म्हणूनच त्याने माणसाला स्पर्धक बनवलं.

उपनिषद माणसाला करणारा मानत नाही.

म्हणून ते त्याला यज्ञकर्ता बनवतं.

श्रम हे भगवंताचे आहेत.

माणूस केवळ वाहक आहे.

हा विचार स्वीकारला

तर अर्थशास्त्र बदलेल.

आणि अर्थशास्त्र बदललं

तर समाज बदलेल.

ही कल्पना नाही.

हा निष्कर्ष आहे.