शिक्षण माणसाला वर नेण्यासाठी असतं — खाली खेचण्यासाठी नाही

जुन्या वाङ्मयाकडे पाहिलं तर एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते —

लहानपणापासूनच माणसाला वर उचलण्याचं शिक्षण दिलं जात असे.

शिक्षणाचा अंतिम हेतू केवळ उपजीविका नव्हता;

तो विरक्ती, विवेक आणि ध्येयनिष्ठा होता.

शिक्षणातून विरक्ती आली नाही,

तर देह व्यर्थ ठरतो.

आणि मग माणूस त्या देहाचा

मूर्खासारखा वाटेल तसा वापर करत राहतो.

नंतर आयुष्याच्या मधल्या टप्प्यावर

त्याच्या लक्षात येतं —

आपण सगळं केलं, पण कशासाठी केलं

हेच कळत नाही.

एका युरोपियन तत्त्वचिंतकाने मानवी जीवनाचा फार बोलका हिशोब मांडला आहे.

तो म्हणतो —

तिसाव्या वर्षी माणसाला शंका येते — आपण मूर्ख तर नाही ना?

चाळीसाव्या वर्षी त्याची खात्री होते — हो, आपण मूर्ख आहोत.

पन्नासाव्या वर्षी तो स्वतःला सुधारायचा प्रयत्न करतो.

आणि साठाव्या वर्षी — आपण मूर्ख आहोत हे दुःख उराशी बाळगून तो मरतो.

हे वर्णन कठोर आहे, पण अचूक आहे.

आणि याचं कारण एकच आहे —

तीस वर्षांपर्यंत माणसाच्या जीवनात कसलंच ध्येय निश्चित झालेलं नसतं.

तो शरीराला जे हवं ते देत राहतो.

सुख, सोय, प्रतिष्ठा —

सगळं मिळवतो.

पण चाळीसाव्या वर्षी अचानक प्रश्न उभा राहतो —

मी हे सगळं कशासाठी करतो आहे?

याचा शेवटी फायदा काय?

उत्तर असतं — काहीच नाही.

भारतीय जीवनशैलीत ही मूर्खता नाही.

कारण इथे वय वाढणं म्हणजे फक्त थकणं नव्हे;

इथे वय वाढणं म्हणजे वर्धमान होणं.

वर्धमान म्हणजे —

वाढण्याची, वृद्धिंगत होण्याची इच्छा करणारा.

आणि वृद्ध म्हणजे —

ज्ञानात, ध्येयात, प्रेमात, भावात वाढलेला माणूस.

जो केवळ जीर्ण झाला आहे तो म्हातारा;

पण जो सर्वार्थाने समृद्ध झाला आहे

तो वृद्ध.

म्हणूनच शास्त्र सांगतं —

“कौमारे आचरेत् प्राज्ञः धर्मान् भागवतानीव.”

लहानपणापासूनच व्रत दिलं पाहिजे.

ध्येय दिलं पाहिजे.

आपल्या परंपरेत

जेव्हा तरुण विद्यापीठातून बाहेर पडत असे,

तेव्हा तो केवळ स्नातक नसत असे —

तो व्रतस्नातक असे.

आज मात्र शिक्षणसंस्था

इंजिनियर, डॉक्टर घडवून

आपली जबाबदारी संपली असं मानतात.

मनुस्मृती स्पष्ट सांगते —

“वेदविद्याव्रतस्नातक” बना.

विद्येबरोबर वृत्त दिलं पाहिजे.

जीवनाला दिशा देणारं ध्येय दिलं पाहिजे.

आजच्या शिक्षणातील सर्वात मोठी कमतरता हीच आहे —

इथे वृत्त दिलं जात नाही.

आणि लहानपणापासून जर वृत्त दिलं गेलं नाही,

तर संपूर्ण जीवनच बिघडून जातं.

जर देह हे एक साधन आहे

ही जाण बालपणापासून असेल,

तर माणूस देह देण्यासाठी वापरायला शिकतो —

फक्त भोगण्यासाठी नाही.

मग तिसाव्या वर्षी

त्याला आपण मूर्ख आहोत असं वाटत नाही.

आणि साठाव्या वर्षी

तो दुःखात मरत नाही.

त्याने आयुष्यात जेवढं शक्य होतं

तेवढं सत्कार्य केलेलं असतं.

चुका झालेल्या असतात —

पण पश्चात्ताप नसतो.

आणि निर्वाणाच्या क्षणी

तो शांतपणे अग्नीदेवतेला म्हणू शकतो —

“हे अग्नेय!

तू मला योग्य रस्ता दाखव…”

हीच जीवनाची पूर्णता आहे.