श्रम, होता आणि मानवी जीवनाचा पुनर्विचार

आज उपनिषद आपल्याला एक मूलभूत पण अस्वस्थ करणारा विचार सांगते—

श्रम ही तुझ्या मालकीची वस्तू नाही.

पण इथे ‘बाप’ म्हणजे गणपतरावाचा बाप शंकरराव नव्हे.

इथे बाप म्हणजे आकाशात असलेला बाप—अंतर्यामी वसलेली ती परमशक्ती.

माणसाचे श्रम तिच्या मालकीचे आहेत, कारण श्रम करणारी शक्ती माणूस नाही;

माणसात बसलेला ‘होता’ आहे.

जर हा सिद्धांत अर्थशास्त्राने स्वीकारला,

तर संपूर्ण समाजरचनेची धारणाच बदलून जाईल.

हा बदल आज अशक्य वाटेल—

पण प्रत्येक क्रांती सुरुवातीला अशक्यच वाटत असते.

काळाच्या प्रवाहात ती शक्य होते, आणि मग प्रत्यक्ष दिसू लागते.

श्रमाचे मूल्य करता येणार नाही.

ते मोजता येणार नाही.

कारण कामामध्ये भगवान आहे.

शरीरात ‘होता’ म्हणून वसलेला तोच भगवान श्रम करतो.

हे श्रम माझे नाहीत—हे त्याचे आहेत.

हा विचार सामान्य नाही, आणि म्हणूनच तो अस्वस्थ करतो.

आज अनेकजण अभिमानाने म्हणतात—

“मी इतकी मेहनत करतो, घाम गाळतो, ते कोणासाठी?

सगळं तुझ्यासाठीच ना!”

पण उपनिषद सांगते—

आपले श्रम हे वैश्विक शक्तीचे श्रम आहेत.

म्हणूनच आपल्या पूर्वजांनी हवन करणाऱ्या भगवद्शक्तीचा भाग काढून ठेवला.

“मला जे मिळत आहे, त्यात भगवंताचा भाग आहे.

त्याचा हक्क आहे. तो भागीदार आहे”—

ही भावना होती.

धर्मादाय म्हणजे भगवंताला दिलेली भीक नव्हे.

भगवंताला भिकाऱ्यासारखा पैसा नको.

भावना ही आहे—

“हा तुझा भाग आहे. ही माझी वस्तू नाही.”

ही उन्नत माणसाची भावना आहे.

श्रम माझे नाहीत,

आणि त्या श्रमांतून जे मिळते, त्यात तुझा मोठा भाग आहे.

मी स्वार्थाने तो भाग कमी करतो—

पण किती दिलं, यापेक्षा

कोणत्या दृष्टीने दिलं, हेच भगवंत पाहतो.

गीतेत भगवंत स्पष्ट सांगतात—

 पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।

तदहं भक्त्युपहृतं अश्नामि प्रयतात्मनः ॥

म्हणजे भगवंताला वस्तू नको—

भावना हवी.

म्हणून ‘भगवंत हा होता आहे’

हा केवळ आध्यात्मिक विचार नाही.

तो सामाजिक, आर्थिक, राजकीय—

सर्वच क्षेत्रांत क्रांती घडवू शकणारा विचार आहे.

जर हा विचार स्वीकारला गेला,

तर संपूर्ण समाजाचा मुखडा बदलेल.

अर्थशास्त्र बदलेल.

मानवाचे जीवन बदलेल.

चातुर्वर्ण्य व्यवस्थेचा विचार करताना हे लक्षात घ्यावे लागेल

की त्या व्यवस्थेत दोष घुसले—हे सत्य आहे.

आज तर इतका कचरा घुसलेला आहे

की कोणत्याही बुद्धिमान माणसाला ती व्यवस्था स्वीकारार्ह वाटणार नाही.

पण तिचे मूलभूत सिद्धांत

अत्यंत श्रेष्ठ होते.

त्या काळची संस्कृती, तत्त्वज्ञान, जीवनदृष्टी

यांचा विचार केला तर आजही डोकं सुन्न होतं.

‘श्रमाचे मूल्य होऊ शकत नाही’

हा सिद्धांत मान्य करताना

जर अकर्मण्यता आली,

तर त्यावर उपाय म्हणजे कर्तव्यभावना.

मला शिकवायचं आहे—हे माझं कर्तव्य आहे.

ते मी केलं पाहिजे.

करणं म्हणजे पुण्य,

न करणं म्हणजे पाप.

 स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।

भगवंत कसा आहे?

भगवंत ‘होता’ आहे—

श्रम करणारा.

अंतरातली आत्मशक्ती श्रम करते,

म्हणून श्रम माझे नाहीत.

ते भगवंताचे आहेत.

म्हणून फळही भगवंताचेच.

कर्म करायचं—

फळ भगवंताला अर्पण करायचं—

आणि प्रसाद समजून

त्यातला भाग घ्यायचा.

आत्मा हा ‘होता’ आहे.

या एका विचारावर

पुन्हा पुन्हा चिंतन केलं,

तर जीवनदृष्टी बदलेल,

आणि

हवनाचं सामाजिकरण होईल.