श्रममूल्याच्या पलीकडील अर्थशास्त्र(उपनिषदात्मक अर्थदृष्टी)

आधुनिक अर्थशास्त्राचा पाया एका गृहितकावर उभा आहे—

श्रमाला मूल्य असतं.

भांडवलवाद असो किंवा साम्यवाद,

दोघेही या गृहितकाला प्रश्न विचारत नाहीत.

फक्त मूल्य कोण ठरवतो यावर वाद होतो.

उपनिषद मात्र मूळ प्रश्न विचारतात—

श्रम करणारा कोण?

इथूनच

श्रममूल्याच्या पलीकडील अर्थशास्त्राची सुरुवात होते.

१. श्रममूल्य सिद्धांत : एक अपूर्ण चौकट

आधुनिक सिद्धांत म्हणतो—

श्रम → उत्पादन

उत्पादन → मूल्य

मूल्य → मोबदला

ही सरळ, गणिती रेषा आहे.

पण या रेषेत एक गोष्ट पूर्णपणे गाळलेली आहे—

 चेतना.

श्रम हा केवळ स्नायूंचा किंवा मेंदूचा परिणाम नाही.

तो चेतनेचा प्रवाह आहे.

चेतना मोजता येत नाही.

म्हणूनच

चेतनेतून जन्मलेला श्रम

पूर्णपणे मोजता येत नाही.

२. होता : अर्थशास्त्राने न ओळखलेला घटक

उपनिषद म्हणतात—

 होता

म्हणजे शरीर-मन-बुद्धीला कार्यरत ठेवणारी आत्मशक्ती.

अर्थशास्त्र माणसाला मानतं—

उत्पादक

उपभोक्ता

संसाधन

पण होता यापैकी काहीच नाही.

होता नसेल तर—

श्रम होत नाही

उत्पादन होत नाही

बाजार चालत नाही

तरीही

अर्थशास्त्र होता ओळखत नाही.

हीच त्याची मूलभूत मर्यादा आहे.

३. श्रम विक्री ही तात्त्विक चूक

आज माणूस म्हणतो—

 मी माझे श्रम विकतो.

उपनिषद म्हणतात—

 जे तुझं नाही, ते तू कसं विकणार?

श्रम हा माणसाचा स्वतःचा नाही;

तो होता-शक्तीचा आहे.

माणूस फक्त माध्यम आहे.

म्हणून—

श्रम विक्री = अस्तित्वाची विक्री

मजुरी = यज्ञभंगाची किंमत

ही तात्त्विक चूक आहे,

केवळ सामाजिक अन्याय नव्हे.

४. श्रममूल्याऐवजी : सहभागमूल्य

उपनिषदात्मक अर्थशास्त्र

मूल्य नाकारत नाही,

ते मूल्याचा प्रकार बदलतं.

श्रममूल्याऐवजी— सहभागमूल्य

माणूस विचारतो— मी किती विकलं? मी यज्ञात किती सहभागी झालो? 

इथे मोबदला नसतो असं नाही;

पण मोबदला केंद्र नसतो.

५. धन : मूल्यसाठा नव्हे, ऋतप्रवाह

आधुनिक अर्थशास्त्रात—

 धन = साठवण्याची क्षमता

उपनिषदांत—

धन = प्रवाह टिकवण्याची जबाबदारी

साठा झाला की प्रवाह थांबतो.

प्रवाह थांबला की विषमता वाढते.

श्रममूल्याच्या पलीकडे गेलेलं अर्थशास्त्र

साठ्याऐवजी परिसंचरण महत्त्वाचं मानतं.

६. किंमत आणि कृतज्ञता : मूलभूत फरक

किंमत दिली की संबंध संपतो.

कृतज्ञता आली की संबंध सुरू राहतो.

श्रममूल्याधिष्ठित अर्थशास्त्र संबंध संपवणारं आहे.

उपनिषदात्मक अर्थशास्त्र संबंध टिकवणारं आहे.

म्हणूनच—

दक्षिणा > मजुरी

अर्पण > व्यवहार

ऋणभाव > हक्क

७. विषमता का वाढते?

कारण—

श्रम मोजले जातात

पण गरज मोजली जात नाही

चेतना मोजली जात नाही

जो मोजतो तो साठवतो.

जो साठवतो तो केंद्र बनतो. आणि समाज

कडेला ढकलला जातो.

८. श्रममूल्याच्या पलीकडील व्यवहार शक्य आहेत का?

होय, पण पूर्ण व्यवस्थेच्या रूपात नव्हे,

तर दृष्टीच्या रूपात.

कुटुंबात श्रममूल्य नसतं

सेवेत श्रममूल्य नसतं

भक्तीत श्रममूल्य नसतं

अर्थात समाज अजूनही जगतो.

म्हणजे—

 श्रममूल्याशिवायही जीवन शक्य आहे.

९. उपनिषदात्मक अर्थशास्त्राचं सूत्र

 अन्न ब्रह्म आहे, श्रम यज्ञ आहे,

धन प्रवाह आहे, आणि माणूस होता आहे.

या चौकटीत—

अर्थव्यवस्था शोषण करत नाही

समाज अपराधभावात जगत नाही

आणि श्रम पवित्र राहतो.

निष्कर्ष

श्रममूल्याच्या पलीकडील अर्थशास्त्र

हा युटोपिया नाही.

तो माणसाच्या अस्तित्वाशी सुसंगत विचार आहे.

जोपर्यंत माणूस म्हणतो— “श्रम माझे आहेत”

तोपर्यंत अर्थशास्त्र हिंसक राहील.

ज्या दिवशी माणूस ओळखेल—

“श्रम माझ्यातून होतो, पण कर्ता मी नाही”

त्या दिवशी—

बाजार आपोआप मर्यादेत येईल

धन साधन बनेल

आणि जीवन पुन्हा यज्ञ बनेल

कारण—

 श्रममूल्याच्या पलीकडेच

मानवी अर्थशास्त्र सुरू होतं.