बुद्धी, चेतना आणि ‘उद्भवणारे तत्त्व’(आधुनिक विज्ञान–तत्त्वज्ञानाशी जोडणारी आवृत्ती)

‘होता’ म्हणजे आत्मा — म्हणजेच चेतना. ही चेतना केवळ भावनिक किंवा धार्मिक संकल्पना नसून, मानवी अस्तित्वाला चालना देणारी मूलभूत आत्मशक्ती आहे. आधुनिक भाषेत सांगायचं तर, चेतना ही ऑपरेटिंग सिस्टीम आहे आणि बुद्धी ही तिची इंटरफेस आहे. म्हणूनच आत्मशक्ती बुद्धीमध्ये अधिष्ठित असल्याचं आपल्याला अनुभवास येतं.

परंतु गीतेत स्पष्टपणे सांगितलं आहे —

“यो बुद्धेः परतस्तु सः”

म्हणजे बुद्धीपेक्षा परात्पर असलेलं काहीतरी आहे. आधुनिक तत्त्वज्ञान याला meta-cognition, observer behind the mind, किंवा witness consciousness असं संबोधतं. म्हणजेच विचार करणारी बुद्धी आणि त्या विचारांना पाहणारी चेतना — ही दोन वेगळी स्तरं आहेत.

विज्ञानातील एक महत्त्वाची संकल्पना इथे उपयुक्त ठरते — Emergence (उद्भव).

पाणी हा त्याचा उत्कृष्ट उदाहरण आहे. हायड्रोजन हा जळणारा वायू, ऑक्सिजन हा जाळणारा वायू. पण दोघांचा संयोग झाला की निर्माण होतं ते पाणी — जे अग्निविरोधी आहे. म्हणजेच अंतिम गुणधर्म हे घटकांच्या गुणधर्मांवरून थेट अनुमान करता येत नाहीत. The whole is more than the sum of its parts.

मेंदूविज्ञानातही हेच घडतं. न्यूरॉन्स विद्युत–रासायनिक संकेत देतात, पण त्या संकेतांमधून विचार, अनुभव, अहंभाव, आणि स्वानुभूती निर्माण होतात — जे कोणत्याही एका न्यूरॉनमध्ये नसतात. चेतना ही मेंदूची रासायनिक बेरीज नसून, ती उद्भवणारी वास्तविकता आहे.

इथेच उपनिषदांची भाषा आधुनिक विज्ञानाशी हातमिळवणी करते. बुद्धी ही यंत्रणा आहे, पण चेतना ही यंत्रणेची निर्मिती नाही. उलट, चेतनेमुळेच बुद्धी कार्यरत होते. म्हणून बुद्धी ही भगवंताची बैठक आहे, पण भगवंत बुद्धीपुरता मर्यादित नाही.

आधुनिक भौतिकशास्त्रही निरीक्षकाच्या भूमिकेला टाळू शकत नाही. Observer effect सांगतो की निरीक्षणाशिवाय घटना पूर्ण होत नाही. म्हणजेच वस्तूंपेक्षा आधी साक्षीभाव आवश्यक आहे. हाच साक्षीभाव उपनिषदांमध्ये आत्मा म्हणून मांडला आहे.

म्हणून ‘होता’ म्हणजे केवळ करणारा नाही, तर ज्याच्या उपस्थितीत सर्व करणं घडतं तो अधिष्ठाता आहे. बुद्धी विचार करते; पण बुद्धी विचार करते याची जाणीव ज्याला आहे — तो ‘होता’. तो बुद्धीमध्ये बसलेला आहे, पण बुद्धीवर स्वार होऊन.

अशा प्रकारे पाहिलं, तर आधुनिक विज्ञान आपल्याला घटक दाखवतं; तत्त्वज्ञान संबंध समजावून सांगतं; आणि उपनिषद सांगतात की या सगळ्यांच्या पलीकडे एक परात्पर चेतना आहे — जी बुद्धीची निर्मिती नाही, तर बुद्धीचं अधिष्ठान आहे.