‘होता’ म्हणजे आत्मा. तीच आत्मशक्ती.

ही आत्मशक्ती आपल्या बुद्धीच्या अंतरंगात विराजमान आहे. म्हणूनच बुद्धी ही मानवी जीवनातील एक महान शक्ती मानली जाते. परंतु गीतेत सांगितले आहे —

“यो बुद्धेः परतस्तु सः”

म्हणजे बुद्धीपेक्षाही परात्पर असे एक तत्त्व आहे. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे ते तत्त्वसुद्धा बुद्धीमध्येच अधिष्ठित आहे; पण बुद्धीवर अधिरूढ होऊन.

खरं तर अनेक गोष्टी अशा आहेत की त्या केवळ बुद्धीच्या आवाक्यात येत नाहीत. उदाहरणार्थ, पाणी म्हणजे काय?

दोन भाग हायड्रोजन आणि एक भाग ऑक्सिजन — हे दोन्ही वायू एकत्र येऊन पाणी तयार होतं. हायड्रोजन जळणारा आहे आणि ऑक्सिजन जाळणारा. दोघांची प्रकृती अग्नीसारखी. पण त्यांच्या रासायनिक संयोगातून जे तत्त्व निर्माण होतं, ते मात्र विझवणारं असतं. हे समजून घेताना बुद्धी थक्क होते.

कारण पाण्यातून हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन वेगळे केले, तर पाणी उरतच नाही. म्हणजेच जळणाऱ्या आणि जाळणाऱ्या दोन तत्त्वांच्या एकत्र येण्याने जे काही निर्माण होतं, ते त्या दोघांपेक्षा पूर्णपणे भिन्न गुणधर्माचं असतं. हीच गोष्ट सूचित करते की बुद्धीच्या पलीकडे, बुद्धीला न उमगणारं, पण बुद्धीलाच आधार देणारं असं एक परात्पर तत्त्व आहे.

म्हणून बुद्धी ही केवळ विचारांची साधन नाही; ती भगवंताची बैठक आहे. ती त्याची अंबारी आहे. भगवान बुद्धीवर आरूढ होऊन बसलेला आहे. वेदांच्या भाषेत सांगायचं तर — वेदिष्ठ, म्हणजेच उच्चतम स्थान असलेल्या बुद्धीमध्ये अधिष्ठित असा हा भगवंत आहे.

ही जी आत्मशक्ती आहे, तिचं अधिष्ठान बुद्धीमध्ये आहे; परंतु ती बुद्धीची निर्मिती नाही. ती बुद्धीवर स्वार झालेली आहे. संस्कृतात सांगायचं झालं, तर उच्च स्थानाधिष्ठित बुद्धीमध्ये अधिरूढ झालेलं परात्पर तत्त्व — हाच खरा ‘होता’ आहे