‘कर्तव्य’ — जागृती आणि निद्रा

 

झोपेत आपण कोणत्याही नात्याचं, भूमिकेचं किंवा कर्तव्याचं ओझं वाहात नाही, आणि म्हणूनच झोपेतली शांतता आपल्याला स्वरूपानंद चा अनुभव देत असते. तो आनंद कोणत्याही विषयाशी जोडलेला नसतो — वस्तूविरहित, निरपेक्ष, आत्मस्वरूपातील असतो. म्हणून तुम्ही म्हणता, “झोपेत कोणताच विषय नव्हता तरीही आपण सुखी होतो.”

त्याच्या विरुद्ध, जागृत अवस्थेत आपल्याभोवती अनेक “कर्तव्यांचे” गाठोडे गुंफलेले असतात — धर्म, नीती, समाज, कुटुंब, आप्तस्वकीय, इंद्रियसुख इत्यादी. या सगळ्यांच्या ओझ्याखाली माणूस स्वतःच्या स्वरूपाचा विसर पावतो.

तो “कर्तव्याच्या” नावाखाली सतत बाहेर पळतो, पण अंतर्मनातल्या शांततेपासून दूर जातो.

 वास्तविक कर्तव्य म्हणजे आत्मस्वरूपाशी एकरूप राहणं.

बाकी सर्व कर्तव्यं ही स्वरूपाच्या विस्मृतीतून उगवलेली आहेत.

झोपेत जशी सर्व भूमिका विसरून “मी” राहतो तसा जागेपणीही जर आपण “स्वरूपात” राहिलो, तर प्रत्येक कर्म हे सहज होईल — त्याला “कर्तव्य” असं म्हणावंही लागणार नाही.

अशा अवस्थेत माणूस कर्म करतो, पण कर्ता राहत नाही; तो निभावतो, पण ओझं घेत नाही.

हीच गीतेतील कर्मयोगाची स्थिती आहे —

 “नैव किंचित् करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्।”

म्हणजे, जो तत्त्ववेत्ता आहे, तो म्हणतो — “मी काही करत नाही.”

कारण तो स्वरूपात स्थित असतो, जिथे सर्व कर्तव्यं विरघळून जाते.