हंसः — जबाबदारीची जागरूक जाणीव

उपनिषद् माणसाला एकच गोष्ट सतत आठवण करून देतात—

“तू प्राण आहेस.”

हा प्राण म्हणजे केवळ श्वासोच्छ्वास नव्हे;

तो चैतन्य, साक्षीभाव आणि कर्तृत्वाची अंतिम जबाबदारी आहे.

याच अर्थाने उपनिषद् जिवात्म्याला हंसः म्हणतात.

हंसः म्हणजे जो दूध आणि पाणी वेगळं करतो— म्हणजे विवेक.

हंसः असणं म्हणजे काय?

हंसः असणं म्हणजे

मनाच्या लहरींना दोष न देता, इंद्रियांच्या ओढीवर खापर न फोडता, बुद्धीच्या चुकांमागे लपून न बसता “हे माझ्याकडून घडलं” असं शांतपणे स्वीकारणं.

आज माणूस असं म्हणतो—

“मन वाईट आहे.” “इंद्रियांनी ओढलं.” “परिस्थिती अशी होती.”

उपनिषद् मात्र थेट विचारतं—

“हे सगळं होत असताना तू कुठे होतास?”

मन, बुद्धी, इंद्रिये — साधनं आहेत

मन हे विचार निर्माण करतं.

बुद्धी निर्णय देते.

इंद्रिये विषयांकडे ओढतात.

पण या सगळ्यांना दिशा देणारा कोण?

 जिवात्मा — हंसः.

जर जिवात्मा जागा असेल,

तर मन शांत होतं,

बुद्धी स्पष्ट होते

आणि इंद्रिये मर्यादेत राहतात.

हंसः झोपला,

की मन उधळतं,

इंद्रिये राज्य करतात

आणि बुद्धी समर्थन पुरवते.

जबाबदारीचा स्वीकार — अध्यात्माची पहिली पायरी

व्यवहारात आपण म्हणतो—

“सगळेच जबाबदार आहोत.”

अध्यात्मात मात्र असं म्हटलं जातं—

“मीच जबाबदार आहे.”

हा अहंकार नाही;

ही जागृत नम्रता आहे.

हंसः असलेला माणूस

चूक कबूल करतो,

पण स्वतःला दोषी ठरवून मोडून पडत नाही.

तो चूक स्वीकारून परिष्कार करतो.

जेवताना सुद्धा हंसः

जेवताना सुद्धा उपनिषद् भाव असावा—

“मी प्राण आहे.”

अन्न खाणं ही केवळ शारीरिक क्रिया नाही;

ती एक यज्ञकृती आहे.

जर हंसः जागा असेल,

तर अन्न पवित्र होतं,

मन स्थिर राहतं

आणि कर्म संस्कारात रूपांतरित होतं.

हंसः — दोषारोपातून मुक्ती

मनाला दोष देणं सोपं आहे.

इंद्रियांना दोष देणं लोकप्रिय आहे.

परिस्थितीला दोष देणं सुरक्षित आहे.

पण हंसः म्हणतो—

“मी पाहिलं, मी जाणलं, आणि मीच केलं.”

तेव्हाच माणूस

दोषारोपातून मुक्त होतो

आणि आत्मोन्नतीच्या प्रवासाला लागतो.

समारोप

हंसः म्हणजे आकाशात उडणारा पक्षी नव्हे— तो आपल्या अंतरंगात बसलेला साक्षी प्राण आहे. तो जागा झाला, की जीवन कर्मातून साधनेत बदलतं. तो झोपला, की साधनाही केवळ सवय बनते.

म्हणून उपनिषद् सांगतात—

 “हंसः जागा ठेव.”

कारण

जिथे हंसः आहे,

तिथे जबाबदारी आहे,

आणि जिथे जबाबदारी आहे,

तिथेच खरे स्वातंत्र्य आहे.