अहंकाराचा कैफ आणि अहं ब्रह्मास्मी

आपल्याजवळ चार दिडक्या जमल्या की अनेकांना अचानक अहं ब्रह्मास्मीचं साक्षात्कार झाल्यासारखं वाटायला लागतं. चार पैशांची खुळखुळ ऐकू आली, की अध्यात्माचं शिखर गाठल्याचा भास होतो. काही जण तर इतक्यावर थांबत नाहीत; ते थेट म्हणू लागतात, “शास्त्रीजी, मनूच्याही काही चुका आहेत.” म्हणजे अर्थ सोपा—सध्या खिसा चांगलाच गरम आहे.

पैसा आला की माणूस मोठा होत नाही; तो फक्त मोठा असल्याचा आवाज करायला लागतो. खिशात पैसा खुळखुळू लागला की अहं ब्रह्मास्मी वाटायला नाही लागलं, तरच नवल! आणि गंमत अशी की, हा गैरसमज माणूस स्वतःहूनच तयार करत नाही; त्याला खतपाणी घालतात आजूबाजूचे चार जण—“तुमच्यासारखा कोणी नाही”, “तुम्हीच सगळं केलं”, “तुमच्याशिवाय हे शक्यच नव्हतं.”

म्हणूनच माणसाकडे एक महत्त्वाचं शहाणपण असलं पाहिजे—‘आपला कोण’ आणि ‘माझा कोण’ ओळखण्याचं. देव धनसंपत्ती देतो खरा; पण तिच्यासोबत विवेकाची हमी देत नाही. ‘माझा कोण’ हे ओळखण्याइतका निर्-क्षीर विवेक अनेकांकडे नसतो. ज्याच्याजवळ ही विवेकबुद्धी असते, त्यालाच गीतेने ‘शुची श्रीमान’ म्हटलं आहे. नाहीतर रावणालाही स्वतःबद्दल कमी आत्मविश्वास नव्हता—त्यालाही अहं ब्रह्मास्मी वाटत होतंच.

उपनिषदांतला एक प्रसंग फार बोलका आहे. देव-दैत्य युद्धात देव विजयी होतात. विजय मिळताच घोषणा सुरू होते—अस्माकमेव विजयः! हा आमचाच विजय! अग्नी म्हणतो, “मी केलं.” वायू म्हणतो, “मी केलं.” सूर्यसुद्धा म्हणतो, “मी असं लढलो.” प्रत्येक जण स्वतःच्या छातीत मेडल लावून घेतो.

पण साधा प्रश्न आहे—परब्रह्माची शक्ती पाठीशी नसती, तर हा विजय मिळालाच असता का? विजय मिळताच जो कैफ चढतो, तो काही साधा नसतो; तो यशस्वीतेचा कैफ असतो. परीक्षेत पास झालेल्या मुलाकडे बघा—निकाल हातात पडताच तो चौथ्या मजल्यावरून पायऱ्या धडाधड उतरतो. वाटेत कोणी समोर आलं, तर त्याची टोपी उडवली जाते. माणूस मुळात वाईट नसतो; पण हा कैफ त्याला तात्पुरता आंधळा करतो. कालिदासालाही कधी कधी असा कैफ चढलेला दिसतो—महाकवी असला तरी तोही माणूसच होता.

गीता असुरी वृत्तीचं अचूक वर्णन करते— ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी. अशा लोकांना परब्रह्मशक्ती आपल्या पाठीशी आहे, याची जाणीवच नसते. ते स्वतःच यशाचे हार स्वतःच्या गळ्यात घालतात आणि आरशात पाहून स्वतःलाच वाकून नमस्कार करतात.

खरं तर आपली किंमत कशामुळे आहे? कारण अंतरात भगवंत बसलेला आहे. तो निघून गेला, की उरते ती देहाची किंमत—चार माणसांच्या खांद्यावर, तेही दोरीने करकचून बांधलेली. किती चपळाईने सगळं उरकतात! राम असताना किंमत होती; राम निघून गेला, की सगळी किंमत संपली. आणि ज्याने आयुष्यभर रामालाच विसरलं, त्याची किंमत तरी किती?

म्हणूनच अहं ब्रह्मास्मीमध्ये खरी किंमत ब्रह्मालाच आहे—‘मी’ला नाही. पण अनेक जण याचा अर्थ उलटा घेतात—‘मीच ब्रह्म आहे’ असं समजून बसतात. उन्नत माणसाला हा शुद्ध गैरसमज आहे, हे स्पष्ट दिसतं. विवेक नसला, की अहंकाराला अध्यात्माची भाषा मिळते; आणि विवेक जागा झाला, की अहंकार आपोआप गळून पडतो.