मोह गेला की विकार जातात

मोह गेला की विकार जातात. तर्काने पाहिलं तर विकार मुख्यतः दोन कारणांनी निर्माण होतात — भीतीमुळे आणि मोहामुळे. भीती मनात आली की अंतःकरण अस्थिर होतं आणि त्यातूनच विकार जन्माला येतात. पण देवाचं नाव घेतलं की भीती हळूहळू विरघळते. प्रभूचं नामस्मरण मनाला सांगतं — "मी एकटा नाही; माझ्यासोबत कोणीतरी आहे." ही जाणीव निर्माण झाली की भीती आपोआप कमी होते.

जपमाळ हातात घेतली की ती जणू आपल्याशीच बोलते — "घाबरू नकोस. देव तुझ्यासोबत आहे. तुझ्या जीवनातील सगळ्या समस्या तुला एकट्यानेच सोडवायच्या नाहीत; परमेश्वर सुद्धा तुला मदत करायला उभा आहे." एकदा का "माझ्यासोबत भगवंत आहे" ही भावना मनात खोलवर रुजली, की माणूस समुद्रही तरून जाईल. भावनेत अपार शक्ती असते. माणसामध्ये सामर्थ्य निर्माण होतं ते भावनेमुळेच.

गीतेत भगवंत स्पष्टपणे सांगतात —

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना |

न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ||

भावना नसेल तर बुद्धी स्थिर राहत नाही; भावना नसताना शांती येत नाही; आणि जिथे शांती नाही तिथे सुख कसं असणार?

माझ्या लहानपणीचा एक अनुभव मला आजही हे सत्य ठामपणे सांगतो. मी लहान असताना आमच्या गावी राहत होतो. संध्याकाळी जेवण झाल्यावर हात धुण्यासाठी अंगणात जावं लागायचं. बाहेर अंधार असायचा आणि मला एकट्याने जायला खूप भीती वाटायची. पण आजी घरात हात धुवायला देत नसे. ती स्वयंपाकघरात चुलीपाशी बसलेली असायची आणि मला म्हणायची, "बाहेर जा, मी इथेच बसलेली आहे ना!"

मी बाहेर गेलो की आजी मध्येच हाक मारायची — "पांडुरंगा! मी आहे हो!" एवढं ऐकलं की मला वाटायचं, आजी माझ्या पाठीशी उभी आहे. या एका विश्वासाच्या बळावर मी अंधारातही एकट्याने जायचो, हात धुवून परत यायचो. कधी कुणा भुताने धरलं नाही, कधी पिशाच्चाने घाबरवलं नाही. वास्तवात एखादा राक्षस आला असता तर आजी आतून उठून बाहेरही येऊ शकली नसती. पण विश्वास होता — "आजी माझ्यासोबत आहे." आणि तोच विश्वास मला धैर्य देत होता.

असाच विश्वास नामस्मरणातून निर्माण होतो. भीतीमधून विकार जन्माला येतात; पण जर तुम्ही भगवंताचं नाव घेत असाल, तर भीती नाहीशी होते आणि तिच्याबरोबर विकारही हळूहळू गळून पडतात.

जसं भीतीमुळे विकार निर्माण होतात, तसंच मोहामुळेही विकार वाढतात. आपण रोज म्हणतो — "सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टः" — परमेश्वर सर्वांच्या हृदयात वास करून आहे. पण हे शब्द केवळ उच्चारांपुरते न राहता अनुभवात उतरले पाहिजेत.

आपल्या घरी एखादा मोठा माणूस येणार असेल, तर आपण घर अस्ताव्यस्त ठेवत नाही. घर नीटनेटके करतो, स्वतःलाही सावरतो. रस्त्यात कुठेही बसलो असलो आणि अचानक एखादी प्रतिष्ठित व्यक्ती समोर आली, तर आपली देहबोली, आपला बसण्याचा ढंग क्षणात बदलतो. मग जर एकदा मनाला पक्की जाणीव झाली की ईशशक्ती सदैव आपल्या सोबत आहेत, तर माणूस पूर्वीसारखा कसा राहील?

"देव सगळं पाहतो आहे" ही समज निर्माण झाली की, माणूस परद्रव्याकडे किंवा परस्त्रीकडे वाकड्या नजरेने पाहणार नाही. त्याला आतूनच जाणवेल — "हे वर्तन मला शोभत नाही." अशा प्रकारे मोह कमी झाला, की विकारही कमी होतात.

नामस्मरण म्हणजे केवळ माळ फिरवणं नाही; ते भीतीवर मात करण्याचं साधन आहे, मोह शिथिल करण्याचं साधन आहे आणि अंतःकरण शुद्ध करण्याची एक सूक्ष्म प्रक्रिया आहे. जेव्हा "भगवंत माझ्यासोबत आहे" ही भावना स्थिर होते, तेव्हाच विकार आपोआप निरोप घेतात.