745समर्पणाने अशुद्धही शुद्ध होऊन जातं.
खेडेगावातली एखादी सामान्य शेतकऱ्याची मुलगी राजाला पसंत पडली, की तिची सारी गरीबी क्षणात नाहीशी होते. ती राणी बनते. आणि राणी झाल्यावर सेनापतीसुद्धा तिच्यासमोर नतमस्तक होतो. तो म्हणत बसत नाही की, “ही तर गावठी शेतकऱ्याची मुलगी.” त्याला म्हणावंच लागतं — “ती आता राणी आहे!” कारण तिचं नवं ओळख हे तिच्या भूतकाळानं नाही, राजानं तिला दिलेल्या मानानं ठरतं.
हाच न्याय अध्यात्मातही आहे.
ब्राह्मण भले म्हणोत की सेना महाराज नाव्ही होते आणि तुकाराम महाराज वाणी होते. पण आज अख्खा महाराष्ट्र ‘ज्ञानबा-तुकाराम’चा नामघोष करतो. कारण जगदीश्वराला ते पसंत पडले. त्यांना भगवंताचा स्वीकार लाभला. ते जगदीशाला प्रिय झाले म्हणूनच ते शुद्ध गणले गेले. म्हणूनच म्हटलं आहे —
“अशुद्धमपि शुद्धं भवति”
अशुद्ध असलं तरी भगवंताशी एकरूप झालं की शुद्धच होतं.
महापुरुषांच्या आयुष्यातही दोष दिसतातच.
आद्य शंकराचार्य महानच; पण त्यांनाही राग-द्वेषाची चुणूक होती, म्हणूनच त्यांनी विविध दर्शनांचे खंडन केले. वाल्मिकी अतुलनीय; पण रावणाविषयी चीड आणि रामाविषयी उत्कटता नसती तर रामायण लिहिलं गेलं नसतं.
हे दोष कधी नष्टच होत नाहीत; पण ज्यांनी भगवंताशी लग्न केलं, ज्यांचं सर्वस्व समर्पित झालं, त्यांना हे विकार जाचत नाहीत.
वेदव्यासांच्या लेखनातही रागाचे प्रसंग स्पष्ट दिसतात. माणसाच रागावणं हे फार मोठं लक्षण नसतं; अनेक तर रागावतच नाहीत — कारण त्यांचा राग कुणी मानतच नाही! “बायकोलासुद्धा माझा राग वाटत नाही,” अशी त्यांची अवस्था असते.
परंतु हे मानवी भाव महापुरुषांच्या बाबतीत निराळे ठरतात.
त्यांच्यात राग-द्वेष दिसतात, पण ते तरीही शुद्धच गणले जातात. कारण त्यांच्या त्या भावांवर समर्पणाची शिक्कामोर्तब झालेली असते.
शुद्धता हे दोष नसण्याचं नाव नाही;
शुद्धता म्हणजे समर्पणानं दोषांवर मिळवलेलं पारलौकिक सामर्थ्य होय.
"शुद्धे शुद्धम् आसिक्तम्" — समर्पणाच्या स्पर्शानं अशुद्धही शुद्ध होतं, हे वचन एक साधं तत्त्व सांगत नाही; तर मानवी जीवनाचा अत्यंत सूक्ष्म आणि प्रभावी अध्यात्मिक नियम उलगडून दाखवतं.
मनुष्याच्या आयुष्यात काही गोष्टी त्याच्या कर्मानं प्राप्त होतात, काही योगायोगानं; पण काही गोष्टी केवळ समर्पणानं. समर्पण म्हणजे आत्म्याचा पूर्ण विश्वास, संपूर्ण सोपस्कार — जिथे 'मी' संपतो आणि 'तो' सुरू होतो.
१. समर्पणानं ओळख बदलते
खेडेगावातील सामान्य शेतकऱ्याची मुलगी राजाला पसंत पडली, की ती क्षणात राणी बनते.
तिचा भूतकाळ, तिची गरीबी, तिचं सामान्यपण — कोणालाही महत्त्वाचं राहत नाही.
कारण तिची ओळख आता तिने नव्हे तर राजाने ठरवलेली असते.
जीवनात हेच घडतं —
ज्याला भगवंताचा स्वीकार लाभतो, त्याची ओळख बदलते.
२. ‘भगवंताला पसंत पडणं’ — शुद्धतेचा रहस्यबिंदू
सेना महाराज नाव्ही, तुकाराम महाराज वाणी —
सामान्य घरात जन्मलेले, समाजाच्या दृष्टीने विशेष 'शुद्ध' न मानले जाणारे.
पण जगदीश्वराला ते पसंत पडले;
त्यांनी आपलं मन, जीवन, श्रम, भक्ती समर्पित केलं.
मग ते शुद्ध झाले.
महाराष्ट्र आजही नाम घेऊन जागा होतो, ते याच कारणानं.
वेदवचन म्हणतं —
“अशुद्धमपि शुद्धं भवति”
— जो भगवंताशी एकरूप होतो, तो त्याच्या दृष्टीने शुद्ध ठरतो.
३. महापुरुषांच्या दोषांकडे पाहिलं तर…
आपण अनेकदा विचार करतो —
महापुरुषांमध्ये राग, द्वेष, चिडचिड, आवड-निवड नसाव्या का?
पण त्यांच्या आयुष्यातही हे भाव दिसतातच.
आद्य शंकराचार्यांनी अनेक दर्शनांचे कडक खंडन केले — यामागे बुद्धिकौशल्याबरोबरच वैचारिक उग्रता होती.
वाल्मिकींना रामाविषयी उत्कटता नसती आणि रावणाविषयी चीड नसती तर रामायण लिहिलं गेलं नसतं.
वेदव्यासांच्या लेखनात रागाचे स्पष्ट उद्गार दिसतात.
हे राग, हे द्वेष नष्ट झाले म्हणून ते महान नाहीत.
ते जाचणं थांबले म्हणून ते महान झाले.
कारण त्यांनी आपलं सर्वस्व भगवंताला अर्पण केलं.
समर्पणानं त्यांचे सगळे भाव पावित्र्यात परिवर्तित झाले.
४. दोषांचा अभाव नाही; दोषांवर झालेलं अधिराज्य आहे शुद्धता
मानवी भाव कोणाकडेच पूर्णपणे नाहीसे होत नाहीत.
राग, द्वेष, आवड, तिरस्कार — हे भाव मनात उठतातच.
पण ज्याने समर्पण केलं आहे, त्याला हे भाव जाचत नाहीत.
ते त्याला ओढून नेत नाहीत.
ते त्याच्या निर्णयांवर राज्य करत नाहीत.
म्हणून अशा व्यक्तीला
दोष असूनही दोष लागत नाही,
वासना असूनही वासना जडत नाही,
राग असूनही राग दूषण होत नाही.
अध्यात्मात यालाच म्हणतात:
शुद्धता म्हणजे दोषांवर मिळवलेलं पारलौकिक नियंत्रण.
५. समर्पण — शुद्धतेचा एकमेव मार्ग
शुद्धता ही बाह्य साधनांनी मिळत नाही.
ती नियम, आचार, विधी, तपस्या यांच्या परिपूर्णतेत नसते.
शुद्धता समर्पणातून जन्मते.
जेव्हा मन म्हणतं—
“मी तुझा आहे”
तेव्हा तो मनुष्य भगवंताच्या दृष्टीने शुद्ध ठरतो.
त्याचं भूतकाळ कितीही अशुद्ध असला तरी—
समर्पणानं तो शुद्धत्वाच्या उंबरठ्यावर येऊन बसतो.
६. निष्कर्ष : समर्पण म्हणजे दिव्यता उजाडण्याचा क्षण
महापुरुष महान म्हणून नव्हे तर
समर्पित म्हणून महान झाले.
त्यांच्या दोषांना महत्त्व नाही,
त्यांच्या समर्पणानं त्या दोषांचा लय झाला — हेच तत्त्व आहे.
म्हणूनच—
“अशुद्धमपि शुद्धं भवति”
मनुष्याच्या आयुष्यातील सर्वात मोठं रहस्य म्हणजे हेच:
समर्पणाची शुद्धता.
Comments
Post a Comment