सृष्टीचे नियम आणि आपल्या नियंत्रणाची मर्यादा

  

आपण माणूस म्हणून जगताना जी सर्वात मोठी चूक करतो ती म्हणजे—

मी माझं जीवन नियंत्रित करतो

असा खोल, नकळत असलेला समज.

वेदांत मात्र उलट सांगतो—

तू जीवन नियंत्रित करत नाहीस;

जीवन तुला वाहून नेतंय.

आणि हे समजण्यासाठी सृष्टीचे काही नियम समजणे अत्यंत आवश्यक आहे.

१. सृष्टी नियमबद्ध आहे — व्यक्ती मनमानी आहे

संपूर्ण विश्व एक दिव्य, अचल, नियमित प्रणालीने चालतं.

सूर्य उगवतो ते वेळेवर

गुरुत्वाकर्षणाचं नियम पक्का

ऋतूंची परंपरा निश्चित

शरीरातील पचन, रक्तभिसरण, श्वास—सगळं स्वतःच चालतं

तुम्ही झोपलात तरीही ही सगळी व्यवस्था थांबत नाही.

यावरून दिसते एक साधी गोष्ट—

सृष्टी प्रणालीबद्ध आहे,

पण आपण आपल्या मनाने अस्थिर.

अस्थिर मनाला सृष्टीचं नियमन कसं कळणार?

२. आपण ज्या गोष्टी नियंत्रित करू शकत नाही, त्यावरच जास्त जोर देतो

हेच माणसाचं विनोदी पण दुःखद चक्र आहे.

जन्म — आपल्या हातात नाही

मरण — आपल्या हातात नाही

आरोग्याचे अनेक पैलू — आपल्या हातात नाहीत

इतरांच्या कृती — आपण ठरवत नाही

जगाचं मत — आपल्या हातात नाही

Sउद्याचं हवामान — आपल्या हातात नाही

पण आपण आपली ऊर्जा याच गोष्टींवर खर्च करतो!

उलट, ज्या गोष्टी आपल्या हातात असतात—

विचार, संस्कार, दृष्टिकोन, कर्तव्य, प्रेम, जबाबदारी

त्या आपण करू शकतो, पण सहसा टाळतो.

वेदांत सांगतो—

अशा गोष्टींमध्येच 'कर्तव्य' आहे ज्या आपल्या हातात आहेत.

बाकी सर्व 'प्रार्थना' आहे.

३. नियतीचा नियम आणि प्रयत्नाचा नियम

माणूस फक्त एकच नियम मानतो—

“हे मी केलं म्हणून झालं.”

पण वेदांत दोन नियम सांगतोः

(अ) प्रयत्नाचा नियम (Purushartha)

प्रयत्न हवा—मन, उत्साह, कर्म, बुद्धी, विवेक.

प्रयत्नाशिवाय काहीही घडत नाही.

(ब) नियतीचा नियम (Daiva)

काही गोष्टी तुम्ही कितीही प्रयत्न केला तरी तुमच्या हातात नसतात—

त्यांना 'नियती' म्हणतात.

प्रयत्न + नियती = फल

हे सूत्र प्रत्येक क्षणी चालू असतं. 

४. नियंत्रणाची सीमा समजली की मनाला हलकं वाटतं

माणूस दुःखी का?

कारण तो जिथे शक्ती नाही तिथे शक्ती असल्याचा समज ठेवतो.

जेव्हा समजतं की—

“हे माझ्या हातात नाही.”

त्या क्षणी एक विचित्र शांतता येते.

ते स्वभावत: पलायन नाही, तर वास्तवाचे स्वीकारातून येणारी स्थिरता आहे.

५. हे सर्व समजून अध्यात्मिक धर्म सुरू होतो

तुम्ही म्हटलंत—

‘मी कोणाहीचा नाही तेव्हा वेदांत सुरू होतो.’

होय.

पण पुढे असंही म्हणता येईल—

 ‘मी नियंत्रणात काहीही नाही,

फक्त माझ्या स्वभावाची निवड माझ्या हातात आहे.’

इथून अध्यात्मिक धर्माची सुरुवात होते.

कारण अध्यात्माचा आधार हा ‘अहंकारावर नियमन’ आहे,

सृष्टीवर नव्हे.