भक्ती – संग्राम की पलायन?

      

रडणाऱ्यासाठी नाही, तर लढणाऱ्यासाठी भगवंत आहे – हे स्पष्ट करून तुम्ही भक्तीला वीरतेशी जोडताय. भक्ती ही पलायन नाही तर संग्राम आहे.

जगाची खिल्ली, टीका आणि हेटाळणी – खरा भक्त या आघातांवर मात करतो, कारण त्याच्याकडे आत्मश्रद्धा आणि ईशश्रद्धा दोन्ही टिकून असतात.

अडचणी हीच परीक्षा – सैनिक लढाईसाठी उत्सुक असतो तसा खरा भक्त विपत्तींना सामोरं जायला उत्सुक असतो.

कुंतीमातेची प्रार्थना – "विपद: सन्तु न: शाश्वत्" हा दृष्टिकोन भक्तीतील उच्च कोटीचा आहे.

जीवनात जर काही घडलं की आपण खलासच होतो. "शास्त्रीजी, माझी कुंडलीच वाईट आहे. साधा बसस्टॉपवर गेलो तरी मला बस मिळत नाही," असं रडगाणं गाणारा गृहस्थ मी पाहिलाय. पण अशा रडणाऱ्या माणसाला भगवत्प्राप्ती कशी होणार? कारण भगवंत हा लढणाऱ्यासाठी आहे, रडणाऱ्यासाठी नाही. संग्रामात पळून जाणाऱ्यासाठी भगवंत नसतोच.

भक्तीतही संग्राम आहे. अनंत द्वंद्वांमधून भक्तीमय जीवन जगायचं असतं. तुम्ही भक्तीला लागलात की तुम्हाला सारी दुनिया मूर्ख म्हणणार. लोक हसतील, खिल्ली उडवतील – "देव दिसतो का हो? त्याच्या नादी लागून आपलं आयुष्य का तापवताय? त्यापेक्षा एखाद्या राजाचं वर्णन करा, पदवी मिळेल, मान मिळेल, कॅबिनेटमध्ये स्थान मिळेल." अशा प्रकारे चारी बाजूंनी जग उलटणार आहे.

खरा भक्त तोच जो या विफलतेला घाबरत नाही. ज्याला उलट अनुभव आले तरी तो डगमगत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात – "रात्रंदिन आम्हा युद्धाचा प्रसंग." त्यांची आत्मश्रद्धा कधीच कमी झाली नाही.

जीवनात अडचणी आल्याच पाहिजेत – तीच खरी परीक्षा. सैनिक जसा युद्धाची वाट पाहतो, तसा भक्तही अडचणीची वाट पाहतो. पण इथे एक फरक आहे – आपण बहुतेकदा दुसऱ्याच्या अडचणीची वाट पाहतो, आणि खरा भक्त स्वतःच्या अडचणीला कवटाळतो. कुंतीमातेची प्रार्थना स्मरणात ठेवा – "विपद: सन्तु न: शाश्वत्". त्या म्हणतात – मला विपदा दे, आणि बघ मी कशी तिचा सामना करते!

मूळ प्रश्न असा आहे – तुम्ही जीवन कसं जगलात? यातूनच तुमची भक्तीची योग्यता निश्चित होते. हीच खरी अग्निपूजा. आत्मश्रद्धा आणि ईशश्रद्धा टिकवणारा जो भक्त आहे, त्यालाच भगवंत मान्य करतो.

मानवी जीवन हे स्वतःतच एक संग्राम आहे. प्रत्येक क्षणी माणूस काही ना काही निवडीच्या उंबरठ्यावर उभा असतो – स्वार्थ की परमार्थ, भीती की धैर्य, शंका की श्रद्धा, हतबलता की आत्मविश्वास. ज्याने हा संग्राम टाळला, पलायनाचा मार्ग स्वीकारला, तो जीवनाच्या खऱ्या अर्थापासून वंचित राहतो.

भक्ती ही फक्त भावनांचा उद्रेक नाही. ती आत्म्याच्या गाभाऱ्यात लढलेली एक महान लढाई आहे. कारण भक्ती करायची ठरवल्यावर तुम्हाला बाह्यजगाचा विरोध पत्करावा लागतो. लोक उपहास करतील – "देव दिसतो का? व्यर्थ साधना कशाला? मान, पदवी, प्रतिष्ठा मिळवलीत तर समाजमान्य व्हाल." पण इथेच खरी कसोटी आहे. जगाच्या हेटाळणीपलीकडे जो उभा राहतो, त्यालाच खरा भक्त म्हणतात.

तुकाराम महाराज म्हणतात – "रात्रंदिन आम्हा युद्धाचा प्रसंग." हे युद्ध बाहेरचं नसून, आतल्या संशयांशी, मोहांशी आणि दुर्बलतेशी आहे. भक्त जराही डगमगत नाही, कारण त्याची मूळ शक्ती आहे आत्मश्रद्धा आणि ईशश्रद्धा. या दोन आधारांशिवाय भक्ती म्हणजे रिकामी प्रतिमा.

अडचणी आल्या नाहीत तर भक्ती कधीच कसोटीला उतरू शकत नाही. विपत्ती ही भक्तासाठी दंड नव्हे, तर साधना आहे. सैनिक युद्धासाठी तळमळतो; तसेच खरे भक्त विपत्तीला आमंत्रण देतात. कुंतीमातेची प्रार्थना याच सत्याचा दर्पण आहे – "विपद: सन्तु न: शाश्वत्" – म्हणजेच, "विपत्ती सतत येऊ देत; मी तिचा सामनाच करणार." हे तत्त्वज्ञान फक्त धैर्याचं नव्हे, तर भगवदनिष्ठेचं अंतिम प्रतिक आहे.

म्हणूनच मूळ प्रश्न जीवनासमोर उभा राहतो – "तुम्ही कसं जगलात?" हाच प्रश्न तुमच्या भक्तीची योग्यता ठरवतो. सुखसंपत्ती आणि सुरक्षिततेत जगलेलं जीवन भक्तीला पुरावं ठरू शकत नाही. संग्राम झेलून, अडचणींचं व्रण अंगावर घेऊन, आत्मश्रद्धा आणि ईशश्रद्धेचा दीप अखंड प्रज्वलित ठेवणं – हेच खऱ्या भक्तीचं लक्षण.

भक्ती म्हणजेच अग्निपूजा. या अग्निपूजेत अर्पण होतो तो अहंकाराचा जळणारा इंधन. राख होते ती दुर्बलतेची राख. आणि शिल्लक राहते तीच तेजस्विता – भक्तीच्या वीरतेची साक्ष.