संतांची शितलता : भगवंताची मर्यादा आणि ज्ञानेश्वरांची करुणामानवजातीच्या अध्यात्मिक इतिहासात दोन गोष्टी नेहमी एकत्र दिसतात – मर्यादा आणि करुणा.मर्यादा म्हणजे नियम, शिस्त, पात्रतेची अट.करुणा म्हणजे बंधनाच्या पलीकडे जाऊन सर्वांना स्वीकारण्याची वृत्ती.१. भगवंताची मर्यादाभगवंत अर्जुनाला गीतेच्या शेवटी सांगतात – “इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन।न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति॥”अर्थात – "हे गीतेचं रहस्य उपदेश कोणत्याही अपात्राला सांगू नकोस."येथे अपात्रता हे महत्त्वाचं.ज्यांनी साधना केली नाही, भक्तीची वृत्ती नाही, ज्यांच्यात श्रद्धा नाही – त्यांनी गीतेला हात लावू नये.प्राचीन समाजात तर स्पष्ट दंडक होता की उपनयन संस्काराशिवाय गीतेचा अभ्यास करू नये.कारण गीतेचं तत्त्वज्ञान ही हलकी गोष्ट नव्हती; ती आत्मशुद्धी झालेल्यांसाठीच होती.२. संतांची करुणापण इथेच संतांचा हृदयस्पर्शी स्वभाव समोर येतो.संत आईसारखे असतात.बाप कधी रागावतो, शिक्षा करतो, पण आई प्रेमाने दार उघडते.अगदी असंच ज्ञानेश्वर महाराजांनी केलं.भगवंत म्हणाले – “गीता सर्वांना सांगू नकोस.”ज्ञानेश्वर महाराज म्हणाले – “माझ्याजवळ या. मला देव रागावला तरी चालेल. पण तुम्हाला गीता ऐकायलाच मिळाली पाहिजे.”त्यांच्या करुणेने गीता सर्वांसाठी खुली झाली.संस्कृतच्या कठीण भिंतीवर त्यांनी लोकभाषेचं खिडकीदार उघडलं आणि म्हणाले –“संस्कृत भाषा देवे आणिली, तर प्राकृत भाषा काय चोरे आणिली?”ही होती लोकाभिमुख क्रांती!३. मर्यादा व करुणा यांचा संतुलनबिंदूभगवंताची मर्यादा चुकीची नव्हती.कारण गीता ही गूढ विद्या होती; ती अपात्रांच्या हातात पडली तर तिचं विकृतीकरण होण्याचा धोका होता.पण संतांनी हेच धोरण वेगळ्या पद्धतीने घेतलं.त्यांनी म्हटलं – “तुम्ही अपात्र आहात म्हणून आम्ही तुम्हाला वगळणार नाही. उलट तुम्हाला पात्र करण्यासाठीच गीता देऊ.”यामुळे गीतेचं स्वरूप साधकांसाठी रहस्य राहिलं आणि जनांसाठी उघड सत्य बनलं.मर्यादा जपणं ही भगवंताची भूमिका, तर त्या मर्यादा भेदून करुणेने सर्वांना सामावून घेणं ही संतांची भूमिका.४. संतांची शितलताहीच संतांची शितलता आहे.ते कुणालाही दूर लोटत नाहीत, कुणालाही अपात्र म्हणत नाहीत.त्यांना वाटतं –जे आत्म्याला पोषण देईल, जे चांगलं आहे, ते सर्वांना द्यायला हवं.ही वृत्ती आईच्या करुणेसारखीच.ज्ञानेश्वर महाराजांनी जी गीता सर्वांसाठी खुली केली, त्यामुळेच ती आज लाखो हृदयांत वसली आहे.अन्यथा गीता ही केवळ ग्रंथालयातील एक दुर्मिळ पोथी राहिल योऽभ्यसूयतानिष्कर्षभगवंताची मर्यादा आणि संतांची करुणा –या दोन्हींच्या संगमातूनच भारतीय अध्यात्माचा सुवर्णमध्य तयार झाला.मर्यादा नसती तर अध्यात्माची शिस्त हरवली असती.करुणा नसती तर अध्यात्म जनमानसापर्यंत पोहोचलेच नसते.म्हणूनच संत मोठे –कारण ते मर्यादेचं उल्लंघन करून नव्हे, तर करुणेच्या शितलतेने मर्यादेपलीकडे नेणारे असतात.
संतांची शितलता : भगवंताची मर्यादा आणि ज्ञानेश्वरांची करुणा
मानवजातीच्या अध्यात्मिक इतिहासात दोन गोष्टी नेहमी एकत्र दिसतात – मर्यादा आणि करुणा.
मर्यादा म्हणजे नियम, शिस्त, पात्रतेची अट.
करुणा म्हणजे बंधनाच्या पलीकडे जाऊन सर्वांना स्वीकारण्याची वृत्ती.
१. भगवंताची मर्यादा
भगवंत अर्जुनाला गीतेच्या शेवटी सांगतात –
“इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन।
न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति॥”
अर्थात – "हे गीतेचं रहस्य उपदेश कोणत्याही अपात्राला सांगू नकोस."
येथे अपात्रता हे महत्त्वाचं.
ज्यांनी साधना केली नाही, भक्तीची वृत्ती नाही, ज्यांच्यात श्रद्धा नाही – त्यांनी गीतेला हात लावू नये.
प्राचीन समाजात तर स्पष्ट दंडक होता की उपनयन संस्काराशिवाय गीतेचा अभ्यास करू नये.
कारण गीतेचं तत्त्वज्ञान ही हलकी गोष्ट नव्हती; ती आत्मशुद्धी झालेल्यांसाठीच होती.
२. संतांची करुणा
पण इथेच संतांचा हृदयस्पर्शी स्वभाव समोर येतो.
संत आईसारखे असतात.
बाप कधी रागावतो, शिक्षा करतो, पण आई प्रेमाने दार उघडते.
अगदी असंच ज्ञानेश्वर महाराजांनी केलं.
भगवंत म्हणाले – “गीता सर्वांना सांगू नकोस.”
ज्ञानेश्वर महाराज म्हणाले – “माझ्याजवळ या. मला देव रागावला तरी चालेल. पण तुम्हाला गीता ऐकायलाच मिळाली पाहिजे.”
त्यांच्या करुणेने गीता सर्वांसाठी खुली झाली.
संस्कृतच्या कठीण भिंतीवर त्यांनी लोकभाषेचं खिडकीदार उघडलं आणि म्हणाले –
“संस्कृत भाषा देवे आणिली, तर प्राकृत भाषा काय चोरे आणिली?”
ही होती लोकाभिमुख क्रांती!
३. मर्यादा व करुणा यांचा संतुलनबिंदू
भगवंताची मर्यादा चुकीची नव्हती.
कारण गीता ही गूढ विद्या होती; ती अपात्रांच्या हातात पडली तर तिचं विकृतीकरण होण्याचा धोका होता.
पण संतांनी हेच धोरण वेगळ्या पद्धतीने घेतलं.
त्यांनी म्हटलं – “तुम्ही अपात्र आहात म्हणून आम्ही तुम्हाला वगळणार नाही. उलट तुम्हाला पात्र करण्यासाठीच गीता देऊ.”
यामुळे गीतेचं स्वरूप साधकांसाठी रहस्य राहिलं आणि जनांसाठी उघड सत्य बनलं.
मर्यादा जपणं ही भगवंताची भूमिका, तर त्या मर्यादा भेदून करुणेने सर्वांना सामावून घेणं ही संतांची भूमिका.
४. संतांची शितलता
हीच संतांची शितलता आहे.
ते कुणालाही दूर लोटत नाहीत, कुणालाही अपात्र म्हणत नाहीत.
त्यांना वाटतं –
जे आत्म्याला पोषण देईल, जे चांगलं आहे, ते सर्वांना द्यायला हवं.
ही वृत्ती आईच्या करुणेसारखीच.
ज्ञानेश्वर महाराजांनी जी गीता सर्वांसाठी खुली केली, त्यामुळेच ती आज लाखो हृदयांत वसली आहे.
अन्यथा गीता ही केवळ ग्रंथालयातील एक दुर्मिळ पोथी राहिल योऽभ्यसूयता
निष्कर्ष
भगवंताची मर्यादा आणि संतांची करुणा –
या दोन्हींच्या संगमातूनच भारतीय अध्यात्माचा सुवर्णमध्य तयार झाला.
मर्यादा नसती तर अध्यात्माची शिस्त हरवली असती.
करुणा नसती तर अध्यात्म जनमानसापर्यंत पोहोचलेच नसते.
म्हणूनच संत मोठे –
कारण ते मर्यादेचं उल्लंघन करून नव्हे, तर करुणेच्या शितलतेने मर्यादेपलीकडे नेणारे असतात.
Comments
Post a Comment